Ruisen berken? Ik heb het niet gehoord. Misschien wanneer ik stil ben dat ik het beluister. Wanneer ik fluister, hoewel de dichter mij dat in de eerste zin al ontraadt: “Fluister naar niet / in al dit gedruis ga je toch verloren”, hoor ik de berken praten. Dat ruisen is communiceren, niet dat wij denken dat de wind door de kruin zich naar elders begeeft. Met het ruisen lijken de berken verhalen van toen te vertellen. Geen herinneringen echter wisselen ze uit, want voor berken is alleen het nu. Voor een boom sowieso. De boom slaat alleen de tijd op in jaarringen, maar herinnert zich de gebeurtenissen niet. De boom staat vast in de tijd. Met takken die nooit de hemel zullen bereiken, maar het reiken nimmer opgeven. Met wortels die zich boren tot het diepste innerlijk van de aarde, daar nooit de hitte kunnen raken maar het vruchteloos blijft proberen.
Niet de berk. Deze wortelt ondiep, terwijl de takken cynisch niet hoog opgaan. De berk is een pionier; hij vestigt zich als verkenner op braakgevallen grond. Hij krijgt snel vaste voet aan de grond, blijft echter niet te lang op eenzelfde plek want uitdroging ligt op de loer.

Het is goed toeven onder de berk, niet omdat hij bescherming biedt maar omdat de kruin licht, open en transparant is waardoor de zon gefilterd op de bodem kan schijnen. Jan Kleefstra is daar graag, op die bodem onder de berk. Vanaf die plek ziet hij zich het leven aan, op deze plaats bedenkt hij zich het bestaan. Kleefstra is een natuurmens, een groenert. Maar hij ziet dat groen steeds meer verbleken en het buiten verloederen tot binnentuin. Kleefstra maakt zich zorgen en windt zich erover op. Hij dicht de wereld een beter zijn toe.
In zijn woorden bemerk ik het ruisen van berken. Kleefstra staat niet op de barricaden, schreeuwt zijn keel niet schor en maakt de luisteraars niet horend doof. Hij omschrijft in bedaarde metaforen en met surrealistische zinnen de heftige emotie bij het verval. Zoals de berken ruisen, ritmisch op de wind fluisterend het verhaal vertellen. Zo dicht Kleefstra in een organisch ritme over zijn ‘Aarde waar de wind waait en het riet buigt’.
De zinnen vallen niet meteen in
Zoals ik goed moet luisteren om in de drukte van alledag de berken te horen ruisen, zo dien ik mij te concentreren op de vrije, associatieve poëzie van Jan Kleefstra. De zinnen vallen niet meteen in. De zinnen dwingen mij tot een pas op de plaats. Ik haak aan woorden om daar even bij te blijven, om te zoeken waar de zin naartoe wil. Maar ook wanneer deze mij niet meteen de weg wijst blijven de woorden rondzingen. Tussen de gedichten staan zinnen die bijna als aforismen afsteken. “toen licht nog medelijden had met / de vogels die onder een lage hemel / zochten naar het begin van de dageraad” Daar spreekt de ziener in de schrijver. “Een prachtige kale wind vleit zich / ongekunsteld tegen mijn wang” Dat schrijft de profeet van de bomen.


Een stem voor de natuur
Jan Kleefstra bericht niet in die mate over bomen en landschap, maar probeert in zijn taal iets van hun bestaan, hun ritme en hun kwetsbaarheid voelbaar te maken. Leesbaar te maken welk geweld wij, mensen en bewoners van de aarde, de natuur aandoen. Terwijl deze natuur de basis is van ons bestaan. “de wereld is te klein om de mens te ontlopen” Wij lopen die wereld onder de voet en bevuilen ons eigen nest. Graven een gat waar we uiteindelijk zelf in vallen. Dat is wat Kleefstra ons wil voorhouden. Hij deed dit al in meerdere teksten, zowel in poëzie als in proza. Met “Ruisen van Berken” blijft hij meer bij zichzelf zonder het grote geheel uit het oog te verliezen.
“en mocht ik verstuiven / in duizend levens terugkeren / ik zal mijn stem roeren” De bomen zitten hem hoog, de natuur is zijn stokpaard. De berk, als metafoor voor dat groene alles, mag blij zijn met zo’n pleitbezorger. Advocaat van de berk, zoals hij met pen en papier in de aanslag een stem lijkt te geven aan wat zelf niet kan spreken en daarmee verdedigt wat door de mens wordt bedreigd. Maar de berk heeft helemaal geen advocaat nodig om te bestaan. Het is de mens die moet leren luisteren.


Schrijven vanuit eigen grond
De dichter schrijft vanuit zijn eigen grond en daardoor is zijn poëzie persoonlijk. De poëzie kent een betekenis toe waarin ik mijzelf kan vinden. Ik moet dan wel eerst de draagwijdte meten om er de juiste strekking aan te kunnen geven. Nog eens de verzen lezen, de woorden wegen. In het voetspoor van zijn geheugen treden. “wat is het herinneren anders dan / met zacht strelen de tijd achterhalen” Maar niet voortdurend is dat aan toen denken positief en rooskleurig, hoewel de jaren de pijn verzachten. “er heerst teveel regen / in de met koude rillingen / overdachte kinderjaren” Hij bekijkt de dag met de dag in vogelvlucht, strijkt neer tussen de takken van de berk en laat zich zacht ruisen om en plein air te schrijven over een donkere toekomst. Met zijn poëzie heft hij aarzelend maar resoluut een vinger op. “een beetje haast is wel voorstelbaar”
Opnieuw beginnen
Het is geen negatieve sfeer die van de bundel straalt. Juist door de manier waarop Jan Kleefstra de taal behandelt, krijgt het zware onderwerp een lichte toon. Tussen de regels door valt de waarschuwing te lezen. In de volop gelaten witruimte kan de boodschap overdacht worden. Kleefstra laat speelruimte om zijn standpunt in me om te laten gaan. “De tijd die ik onder mijn berk vind / verspil ik aan gierige dromen / / mijn handen kouder / dan een mussenlijf / / waarom dan toch / bemin ik de vlagen zelf / / vertrap ik maar zo weinig / / verzin ik zoveel liefde” En de rij bomen langs de weg die wij gaan, ik met hem naar beneden de zwaarte van zijn taal in, hangen zo ut het lood alsof de wereld op omvallen staat. “Er komt geen eind aan de vlakte zolang je de randen mijdt”. Er volgt geen slot wanneer ik het boek niet sluit. De bladen terugblader, terwijl de woorden langs de zinnen ruisen. Ik begin opnieuw te lezen en doorzie bij iedere lezing de harde waarheid.
Ruisen van berken. Jan Kleefstra. Uitgeverij Aspekt, 2026
