Tag: Daan Oude Elferink

Het is feitelijk niet te bevatten dat mensen hun huis met de complete huisraad daarin verlaten. En, nog minder werkelijk, daarin niet weer terugkeren. Actueel is het wel, tegenwoordig met die natuurrampen en oorlogsactiviteiten. Maar waar ik over schrijf hier en nu is van een andere orde. Het huis, en over het algemeen niet het kleine maar wel de villa of state, wordt overgeleverd aan de tijd die ermee kan doen wat het wil. Overigens ook andere bouwwerken als kerken, theaters, fabrieken en scholen staan er wel verlaten en verwaarloosd bij. Het heeft er weg van dat de ruimten overhaast zijn achter gelaten alsof een groot onheil de bewoners of gebruikers bedreigde. Maar het vreemde is dat men dus nooit meer op die plek is terug gekomen, alsof er een boze geest rondwaart of er straling is of giftige damp uit de grond opstijgt. Wat is het raadsel achter deze verlaten en vergeten gebouwen, waarin de tijd zich soms ook verslikt.

Fotograaf Daan Oude Elferink is daardoor gefascineerd, door “the wonderful world of neglect and decay”. Hij speurt de ons omringende landen af op zoek naar dergelijke eenzame bouwwerken. Omdat in Nederland je verlaten schuurtjes in weilanden, oude en lege fabriekshallen of een gesloten pretpark met een lantaarntje moet zoeken reist hij af naar landen waar de tijd wel lijkt te kunnen stil staan. In ons dichtbevolkte landje worden leegstaande gebouwen zo snel mogelijk gesloopt, hoewel er stiekem nog wel enkele plekken als urbexlocatie interessant zijn. Oude Elferink heeft het hier echter wel gezien en kijkt verder dan zijn telelens reikt. En altijd ergens in het buitenland vindt hij wel meerdere locaties die schijnbaar min of meer ongeschonden een groot deel van hun tijd zijn door gekomen.

Reizen door de tijd

Nu al in een vierde fotoboek maakt hij mij deelgenoot van zijn bevindingen. Ik reis met hem in de tijd, het boek draagt dan ook als titel “Travel in time”. Over zijn schouder en door zijn lens kijk ik mee naar deze bijzondere ontdekkingen, die soms bij wijze van spreken met gevaar voor eigen leven kunnen worden binnengegaan. Niet alleen zie ik de platen in het boek. In deze uitgave heeft Oude Elferink een dimensie aan het platte vlak toegevoegd. Al steeds wist hij diepte in zijn werk te leggen. Diepte als in perspectief, maar zeker diepte in beleving. Spelend met diafragma en sluitertijd weet hij afmetingen en verhoudingen naar zijn hand te zetten zonder de werkelijkheid uit het oog te verliezen. Maar nu heeft hij met de gratis te downloaden app een aspect van ervaring in het boek ingebracht. Wanneer ik met de app op mijn telefoon de foto scan komt deze tot leven. Ik kan in de ruimte lopen en rond kijken, net als de fotograaf dat op die plek voor mij deed. Maar ook kan ik een video op die plek starten waarin Oude Elferink onder meer laat zien hoe hij een gebouw heeft betreden. Of laat hij een drone boven de omgeving vliegen wat een blik in vogelvlucht oplevert.

Door VR Goggles stil van verwondering

Met een speciale bril in een kartonnen houder waarin ik mijn mobiel kan plaatsen, de VR Goggles die is geleverd bij het boek, gaan er nog meer werelden voor mij open. Niet alleen zie ik wonderlijke platen van zonderlinge gebouwen met luxueuze trapportalen, doorgangen, danszalen, keukens en slaapkamers ook geeft de fotograaf mij inkijk in de tijd die van de kapitale huizen, kerken, theaters en fabrieken een bizar schouwspel heeft gemaakt. Van de gevels aan de buitenkant valt de mond al open, zoveel pracht en praal in verval is nauwelijks te beschrijven. Maar eenmaal binnen, voor mij geen moeite maar voor Oude Elferink meestal een hels karwei, ben ik stil van verwondering. De fotograaf zal diezelfde ervaring hebben gehad, denk ik, een rilling over de rug en kippenvel op de armen: het kan niet waar zijn wat ik zie.

Om zijn werk te verantwoorden geeft hij in relatief korte verhalen aan wat hem beweegt, wat de drijfveer is van zijn expedities en de drang en inspiratie om de ontdekkingen vast te leggen. Het is een bepaalde manier van fotograferen, een tak van sport die urbexfotografie wordt genoemd. Met urban exploring betreedt de urbexer een verlaten en in verval geraakt gebouw om er rond te kijken, te spelen met licht, ruimte en kleur om een mysterieuze sfeer in de te maken foto’s te leggen. Voor sommige fotografen is de spanning van het betreden van verboden plekken juist de reden om urbex fotografie te beoefenen. Want vanaf de weg door de natuurlijke begroeiing mag een gebouw benaderd worden, maar over het algemeen is het streng verboden naar binnen te gaan. Maar juist die dimensie, het vastleggen van een schijnbaar overhaast vertrek, is de kers op de taart. Daan Oude Elferink kan er smeuïge anekdotes van schrijven in zijn boeken hoeveel moeite het hem soms kost de foto’s te maken die hij maakt. Meerdere keren krijgt hij de politie achter zich aan. Vaak komt hij op een bepaalde plek terug omdat er de eerste keer geen doorkomen aan is. Maar ook bezoekt hij een plek meerdere malen daar deze zo merkwaardig is en het interessant is om te zien wat de tijd ermee doet. Dan kan het zijn dat er door storm en wind delen zijn verdwenen of erger dat baldadige jongeren brand hebben gesticht.

Urban exploratian and photography

In “Travel in time” reis ik zoals gezegd met Daan Oude Elferink naar vergeten plekken. Eerst al nam hij mij in de boeken “Gift of time” en “Touched by time” mee in de mysterieuze wereld van de urban exploratian and photography. Hoewel beelden voor iedere tongval duidelijke taal spreken is het geschreven woord aan landsgrenzen gebonden. De boeken van Oude Elferink zijn in de meest gangbare wereldtaal, het Engels, opgesteld. Internationale uitgaven derhalve, waar hij op meerdere plekken en in velerlei landen goed voor de dag kan komen. In dit boek wordt het kunstje van die eerdere boeken niet nog eens over gedaan. Wel zijn het voor de zoveelste keer opnieuw prachtige platen van mysterieuze plekken. Er lijkt geen bodem in het vat van in de steek gelaten en verwaarloosde plekken te zijn. Steeds opnieuw weet deze fotograaf van die bijzondere door mensenhand geplaatste bouwwerken te vinden. Niet altijd even goed benaderbaar of zelfs hermetisch afgesloten voor de buitenwereld, maar voor Daan Oude Elferink is geen brug te ver en hij opent met relatief gemak deuren die normaal gesloten blijven. Hij voelt zich meerdere malen inbreker of insluiper, echter zonder crimineel doel. Hij kraakt de gebouwen niet om onderdak te zoeken, maar om de beleving er door fotografie in te laten wonen. Zo krijg ik, en krijgen de lezers van zijn boeken, inzicht in ruimten die bewoond werden en waar bedrijvigheid was maar waar de tijd nu lijkt stil gevallen.

Iedere foto geeft te denken

Bladerend door het boek zie ik het verval als de rimpels in een bejaard gezicht. En niet alleen gangen en trappenhuizen, ook theaterzalen en fabriekshallen. Een rij auto’s achter een kapot geschoten vliegtuig in het veld, een filmdecor? Altijd rijst de vraag wat is er gebeurd, iedere foto geeft te denken over omstandigheden en voorvallen. Ging Oude Elferink voor de eerdere uitgaven eigenlijk altijd het gebouw binnen om er de meest prachtige en surrealistische platen te schieten, voor dit boek pakt hij meerdere malen de omgeving mee. En ontdekt hij tussen de bomen een autokerkhof waarbij welhaast ieder voertuig een eigen graf heeft. De globe staat nog op het bureau van de meester, de tafeltjes van de leerlingen nog netjes in het gelid. De tafel in de eetkamer staat gedekt voor drie, het bed is met hemel opgemaakt, een stoomlocomotief staat aan het eind van zijn Latijn, de Vespa leunt in een verlaten hal. Zou er nog wijn in de vaten in de kelder zitten? Kan de preekstoel nog beklommen worden? Het applaus lijkt weggestorven hoewel het toneelspel op het punt staat te beginnen. De vleugel is door de poten gezakt, de verroeste orgenburggaz zakt scheef aan land. De baggermachine is stil gevallen en hapt naar lucht. Het valentijnsboeket op tafel is tot arrangement met droogbloemen geworden. Van de duikplank wordt niet meer gedoken.

Ontdekkingsreis

Het boek is een ontdekkingsreis. Een droomwereld onthult zich, want ik had nooit gedacht zoiets te zien. Soms wordt de dagdroom een nachtmerrie wanneer de knekels onder de vloer van de verlaten Italiaanse kerk worden gevonden. Maar de dood en het verval hebben charme. Er schuilt romantiek in de tand des tijds. De 80 jaar oude luxe auto’s, netjes opgeborgen achter stalen deuren voor het oorlogsgeweld, lijken vergeten door de eigenaren en staan in hun safehouse te roesten en zakken door de assen. Het is een bijzondere ontdekking, net als die rij tanks in het veld en het neergestorte vliegtuig in de bossen dat zijn. Rupsvoertuigen in ochtendnevel, een blauw wrak tussen het groen. Zo neemt op meerdere plekken de natuur bezit van wat eens door de mens is gemaakt. En de tijd zorgt daarbij voor een vruchtbare voedingsbodem. Ooit zullen deze plekken met de grond gelijk gemaakt zijn, niet door afbraak of verwoesting, maar doordat ze onderdeel zijn geworden van de omgeving. Nog lang zullen stenen muren en stalen wanden het verval proberen uit te stellen, maar eens is er niets meer en dan hebben we gelukkig de plaatjes van Daan Oude Elferink nog.

Travel in Time. Fotografie van Daan Oude Elferink. Uitgave Daanoe, 2022.

Bij het openslaan van het fotoboek “Gift of time” vraag ik me af wie die voorname huizen, monumentale kerken en dat intieme theater zo overhaast heeft verlaten. En waarom zijn de schepen verbrand en is men met de noorderzon vertrokken. Wat is de reden dat de gebouwen in onbruik zijn geraakt terwijl de inventaris onaangeraakt aanwezig is gebleven. Of lijkt gebleven te zijn. Gedekte tafels, de ketel nog op het inmiddels gedoofde vuur, opgemaakte bedden, klaar voor gebruik. Maar alleen de tijd woont nog onder deze daken. En heeft plafonds gebroken, wanden afgebladderd, meubilair met spinrag belast. Ook heeft wel de natuur een hand meegeholpen zag ik in een ander boek van fotograaf Daan Oude Elferink, namelijk “Touched by time”.

Het onderwerp voor beide boeken is dezelfde, maar blijft ondanks de vele variaties op hetzelfde thema uiterst merkwaardig en aandachtig boeiend. Oude Elferink bereist diverse buitenlanden op zoek naar het soort van optrekken hiervoor beschreven. In deze “Gift of time” spreekt verval nog weer tot de verbeelding. Want het verrast me wat mensen achterlaten om onbekende redenen. Wat is er gebeurd, waarom zijn de plekken zo overhaast verlaten. Was het een aardbeving, een overstroming, een vulkaanuitbarsting. Of zat de belastingdienst de bewoners op de hielen, was er geschil over een erfenis, namen spoken uit eerdere eeuwen de macht over. En waarom kwam men niet meer terug, nooit. Door een aardbeving bijvoorbeeld kan een gebouw zo uit de voegen raken dat het de eigenaar verboden wordt erin te gaan om spullen te halen. Dat is een verklaring. Maar het blijft merkwaardig de rijen bedden in de slaapzaal te zien, de rijen klapstoelen in de filmzaal, de verstofte inmiddels old-timers geworden oude auto’s gestald in kelders. Het is een vreemde ongeziene wereld.

Het kippenvel staat op de armen

Herinneringen zijn er gemaakt, maar nooit afgemaakt. Over spoken gesproken. De ruimten lijken niet zo verlaten dat er nauwelijks een schaduw langs de wanden gaat, het is er ook zo spookachtig en gruwelijk stil. Die sfeer weet Oude Elferink prachtig door zijn lens te pakken. In een schemerige kerkzaal treft de fotograaf een aantal gestalten zittend in de kerkbanken. Wat de onder een laken verborgen mensengestalten voorstellen wordt niet duidelijk, ook Oude Elferink beschrijft dat niet. Maar de rillingen liepen hem wel over de rug bij de ontdekking. Het kippenvel staat mij op de armen. De foto’s vertellen het verhaal en ik verwonder mij, zet er mijn eigen horror filmbeelden tegenaan.

Oude Elferink beschrijft meer vondsten die hij – gelukkig maar – niet op beeld in het boek zet. Zo vindt hij in een donkere kelder van een verlaten school voor diergeneeskunde glazen potten in diverse soorten en maten met delen van dieren op sterk water. Een kelder van een kerk staat vol met doodskisten waarvan de deksels missen, terwijl de menselijke resten zichtbaar zijn. In het lijkenhuis van een uitgestorven ziekenhuis liggen klemmen en scalpels op de ontleedtafel. Bloed en haar kleeft nog aan de instrumenten.

Onwerkelijke beelden

Vreemd en verontrustend, maar het weerhoudt de fotograaf er niet van op zijn missie te blijven. Juist dit soort van vreemde omgevingen is wat hij zoekt, hoewel hij ook prachtige platen maakt van andere fotogenieke plekken. Ieder gebouw heeft een eigen verhaal. Het is voor Daan Oude Elferink niet heel belangrijk precies te weten wat dat verhaal is. “Ik vind dat de fantasie heel belangrijk is in mijn werk”, appt hij mij desgevraagd. “Wanneer je alle details weet gaat dat verloren. De fantasie is mooier dan de realiteit. Vooraf wil ik vooral liefst zo weinig mogelijk weten. Ik wil blanco naar binnen en het allemaal zelf ontdekken.” En hij vindt het belangrijk dat de kijker naar zijn werk ook de fantasie gebruikt.

Het zijn onwerkelijke beelden. Er is niet aan geënsceneerd. Geen meubilair verplaatst of een extra behangrol afgetrokken om een mooiere plaat te krijgen. Oude Elferink treft het zo aan, zet zijn toestel in stelling en wacht op de juiste natuurlijke lichtval. Wel zorgt hij voor de meest tot de verbeelding sprekende compositie. De juiste positie om de gewenste situatie als illusie af te beelden. Want de geschoten ruimten lijken een droombeeld, een waanvoorstelling, zinsbegoocheling. Dat had zo kunnen zijn wanneer niet de tijd vat heeft op de ruimte. En alles er nog zo bij zou staan, liggen en hangen zoals het ooit was. Op de foto’s zie ik ruimtes in die voornaam en vol rijkdom waren, maar door de tand des tijds deze zijn verloren. Het is een verlepte schoonheid. Een verschoten heerlijkheid. Verbleekte pracht en praal.

Op de foto’s, die in kleur op zwarte bladzijden zijn geprint, is de schaduw van deze weelde en welvaart even terug van toen naar nu. Ik vergaap me, niet alleen in de monumentale trappenhuizen, gotische kerkzalen en overdadig gelambriseerde huiskamers. Maar ook door de manier waarop de fotograaf het in beeld heeft gebracht. Het is een aangenaam fotoboek om in te bladeren, stil te staan bij de in verval geraakte schoonheid. Ik zou het readymade kunstfotografie kunnen noemen, art trouvé. Het is er zoals het wordt gevonden. Daan Oude Elferink vindt het achter de ‘no entry’ bordjes en de gesloten deuren. Het enige souvenir zijn de foto’s. De vastgelegde herinnering, het verzameld aandenken. Want hij volgt deze code: “Take nothing but pictures, leave nothing but footprints”.

Platenboek “Gift of Time”, fotografie van Daan Oude Elferink. Uitgave Daanoe, 2014.

Het is nauwelijks voor te stellen wanneer ik het fotoboek “Touched in Time” opensla. Daarin afgedrukt gebouwen, huizen en kerken, door de tijd aangeraakt en overhaast verlaten schijnt het. Boeken in kasten, een opgemaakt bed, gordijnen voor de ramen, een schemerlamp. Het lijkt dat de bewoner zojuist van bed is opgestaan, de deken heeft rechtgetrokken en naar de ontbijttafel is gegaan. Op die tafel beneden staan de borden opgestapeld, de oven voelt nog warm, de stofzuiger staat klaar en de knuffelbeer rust in de fauteuil. Maar de tijd heeft de taferelen ingehaald. Het is er niet netjes en opgeruimd. Er is verval van lang geen gebruik en gebrek aan aandacht. De kap van de schemerlamp hangt scheef, de gordijnen zijn gescheurd, er ligt rommel op de vloer, een gat in het plafond. Het zijn twee omschreven platen in het boek van Daan Oude Elferink. Stillevens die hij betitelde als “Rise and shine” en “The Collector”. Kamers die eertijds blaakten van schoonheid en rijkdom, maar nu zijn vervallen in armoede.

Op elke foto in het boek is het stil

Oude Elferink zoekt en bezoekt voor zijn werk als fotograaf verlaten gebouwen. Overhaast zijn de mensen eruit weg gegaan, want het huisraad staat er nog in de staat zoals het werd achtergelaten. Men is niet verhuist, maar gewoon vertrokken. Niet teruggekomen om nog iets te halen, of niet geplunderd om het beste te bewaren. Nee, de pop zit op bed en de nachtkastlade staat half open. Het kind was er net nog en zal zich nu wel wassen. Maar nee, het kind is allang verdwenen en is volwassen tegenwoordig. De pop droomt er nachtmerries onder afgebladderd behang en besmeurde wanden. Wat is dat toch dat mensen zo de schepen achter zich kunnen verbranden. Niet meer omkijken, het verleden blijkbaar in materiële zin niet missen.

Niet telkens is het verval meteen zichtbaar, zoals in de bepleisterde kerken, de immense trappenhuizen en een enkele slaapkamer. Wanneer het gebouw stevig ooit werd neergezet kunnen plafonds in tact blijven en bewaren de ruimten het geheim van leven. Staan de stoelen netjes om de tafel, is het meubilair nog pas afgestoft en de vloer gedweild. Het is er wel stil, heel stil. Op elke foto in het boek “Touched bij Time” is het stil, mysterieus stil. Is de tijd gestopt met tikken. Verzameld het interieur stof. Zoeken de zwammen houvast.

De platen stemmen niet pessimistisch

Oudheid en verval hebben een bepaalde schoonheid. Zoals het gerimpelde gezicht van de oude mens een leven uittekent. Een getekend leven gegrift in de huid. Een karakteristieke kop. Zo straalt een oud gebouw, vooral wanneer de tijd er vat op heeft gekregen, een gebruik van jaren uit. En natuurlijk, het verloop in tijd en ruimte maakt altijd een bouwwerk tot kunststuk. Maar wanneer het verlaten en zonder menselijk leven is, het niet meer wordt schoon gehouden en onderhouden, neemt de aftakeling bezit van het geheel. En juist die verloedering maakt de romantiek. Met name het verval geeft het leven weer. In stilte is de levenswandel van de gebruiker zichtbaar. Het is beklemmend en tegelijk opgeruimd in de zin van vrolijk stemmend. Want de platen stemmen niet pessimistisch, maar hebben een positieve uitstraling. Het esthetische karakter van exterieur en interieur is nog zichtbaar, hoewel weer en wind er danig in hebben huisgehouden.

Daan Oude Elferink struint stad en land af naar gebouwen die achter hekken en borden met verboden toegang schuil gaan. Waarvan de eigenaar afwezig is, al jaren. Niet in eigen land, want bij ons moet het schoon en proper zijn. Vooral landen als Frankrijk en Italië bewaren onbewust de vervallen rijkdom. De fotograaf zoekt een ingang, sluipt naar binnen en legt vast wat ooit door de tijd is ingehaald of eens door werklui zal worden afgebroken. Hij gaat vrijwel nooit alleen naar binnen, want dat is niet verantwoord mocht hij door de vloer zakken of worden gestoord bij het indringen.

Iedere plaat een evenwichtige structuur

Op de omslag van “Touched bij Time” prijkt een foto waardoor mijn ogen worden bedrogen. De plaat heeft een dubbele bodem, want niet het raam wordt gespiegeld in een plas water op de grond maar wat het spiegelbeeld lijkt is de etage onder die waar de fotograaf op staat – de hele vloer is namelijk weggevaagd. Die ruïne achtige tonelen komt Oude Elferink meer tegen en zijn afgedrukt in het boek. En ook de ruimtes die worden ingenomen door de natuur; het groen groeit weelderig door ramen en tussen muren, vloeren en plafonds. Er zijn riante trappenhuizen, devote kerken, verlaten theaters en een stoffig naaiatelier. Ik kijk in een woonkamer met een lege wieg, een onbespeelde vleugel, een opgezette zwijnenkop boven de schouw en nog een bodem wijn in de fles. Houten kroonluchters aan een balken plafond. De corridor in een gevangenis, de gedetineerden zijn allang geleden overgeplaatst. Ergens in een ontvangstruimte stuit ik op een heus kanon. Schoolbanken in een leeg klaslokaal, het krijtbord nog wel net schoon geveegd. Wat zou het mooi zijn nog te weten wat de meester schreef…

Ook buiten treft Oude Elferink verlatenheid aan, maar de natuur doet zich er tegoed aan. Kevers die zijn verlaten en in bezit genomen door mossen en algen, een auto nam de verkeerde afslag en is schijnbaar voor eeuwig tegen een boom gezet, de Austin kijkt blind het groen in. De fotograaf beschrijft zijn plaatsen van handeling kort en bondig, zodat ik iets van achtergrond en inspiratie op die plekken te weten kom. Het is een schitterende reeks van verborgen pracht. Van zichzelf hebben die gelegenheden al de vergane praal, zodat een foto ervan gemaakt sowieso onovertroffen is. Maar Daan Oude Elferink weet aan iedere plaat een evenwichtige structuur te geven. Iedere compositie is in goede verhouding en de fotograaf weet uitstekend gebruik te maken van het soms spaarzame invallende licht. Bladerend door het boek kijk in mijn ogen uit en smaakt het werk van deze fotograaf naar meer. Al is het alleen maar om de tijd even in de wacht te kunnen zetten.

Fotoboek “Touched by Time”, fotografie en tekst Daan Oude Elferink. Uitgave Daanoe, 2016.