Sommige kunstenaars hebben een heel leven nodig om zichzelf te worden. Anderen zijn nog geen 30 jaar oud wanneer hun werk al een blijvende plaats in de kunstgeschiedenis opeist. De Hongaars-Indiase kunstenaar Amrita Sher-Gil is zo’n figuur. Haar tijd stopt op een hoogtepunt. Ze sterft niet alleen jong, maar ook op een kantelpunt. Haar ontwikkeling lijkt op dat moment in een stroomversnelling te zijn gekomen. Daardoor blijft voortdurend de vraag hangen: waar zou haar schilderkunst naartoe zijn gegroeid als zij niet op haar 28e was overleden? Dat maakt haar vroege dood niet alleen tragisch, maar ook kunsthistorisch betekenisvol. Niet omdat zij jong sterft is zij belangrijk, maar omdat haar werk al vóór haar dood een eigen richting heeft gevonden. Daardoor blijft haar invloed bestaan.
Hoeveel leven heeft een kunstenaar nodig om een blijvende plaats in de kunstgeschiedenis te verwerven? Die vraag komt bij mij op wanneer ik het werk van Sher-Gil zie en me realiseer dat er meerdere kunstenaars hun werkzaamheden vroegtijdig moesten afbreken, omdat hun leven voortijdig eindigt en ze uit de tijd gingen. Daarbij denk ik aan Egon Schiele en Aubrey Beardsley, en dichter bij huis Jan Mankes. Hun kleine – onvoltooide – oeuvre blijkt voldoende om de kunstgeschiedenis blijvend te beïnvloeden. Want wanneer is een oeuvre voltooid? Is dat wanneer een kunstenaar oud wordt? Wanneer hij of zij alle fasen heeft doorlopen? Of kan een oeuvre, ondanks zijn geringe omvang, toch als afgerond en beslissend worden beschouwd?
Een voltooid kunstenaarschap
Dat maakt Sher-Gil zo boeiend. Zij sterft op jonge leeftijd, maar geldt in India als de grondlegger van de moderne schilderkunst. Haar werk lijkt tegelijkertijd voltooid én onvoltooid. Voltooid omdat het een duidelijke eigen stem heeft gekregen. Onvoltooid omdat je ziet dat zij nog midden in een ontwikkeling zit. Het oeuvre blijft onvoltooid, maar haar artistieke persoonlijkheid is misschien al voltooid. Want een kunstenaar hoeft niet alles geschilderd te hebben om zichzelf te ontdekken. Zij heeft haar eigen beeldtaal gevonden. Daarom herkennen we een Sher-Gil onmiddellijk.
De mens achter het schilderij
Wat mij in de schilderijen van Sher-Gil vooral treft, is haar vermogen menselijke emoties zichtbaar te maken. Het tonen van menselijke passies straalt van de doeken. Het nagelaten oeuvre getuigt van een groot talent, dat helaas dus in de kiem is gesmoord. Maar waarmee zij toch behoort tot de kunstenaars die de moderne kunst blijvend hebben beïnvloed. Ze neemt het modernisme uit Europa serieus, maar kopieert het niet. Evenmin keert ze terug naar een geïdealiseerd Indiaas verleden. Ze ontwikkelt bij leven een schilderkunst waarin beide werelden samenkomen zonder dat de ene de andere overheerst. Sher-Gil zoekt niet naar een nieuwe manier van schilderen, maar naar een nieuwe manier om de mens zichtbaar te maken. Juist daarin schuilt haar blijvende betekenis.
Ondanks haar academische opleiding vindt Sher-Gil zelf dat zij daar nooit werkelijk heeft leren schilderen. Pas wanneer zij haar eigen weg inslaat, ontstaat de schilderkunst die wij nu met haar naam verbinden. “Ik had in die tijd nog niet geleerd dat eenvoud de essentie van perfectie is. Als je heel jong bent, kijk je zo enthousiast en onkritisch dat je geneigd bent het artistieke geheel op te offeren aan onbelangrijke details, als die toevallig aangenaam zij voor het oog.”
Ze gebruikt bestaande technieken, maar houdt daarbij vast aan haar eigen verhaal. Ze doet ervaring op tijdens kunstreizen en blijkt zo veelzijdig dat ze zich thuis weet in hoegenaamd iedere stijl van werken. “Met haar artistieke blik was ze altijd op zoek naar de relevantie van het modernisme binnen de realiteit van India”, lees ik in het boek. Ze laat zich niet makkelijk vangen en gaat een eigen nieuwsgierige weg. Het is een combinatie van westerse en oosterse culturele en maatschappelijke invloeden die haar werk kleuren. Bedachtzaam, zelfkritisch, met oneindige overgave en geduld. Ze heeft oog voor de zelfkant van het leven, de gewone en onopgemerkte mens. Veel westerse kunstenaars die India schilderen, zien vooral het kleurrijke, het vreemde of het pittoreske. Sher-Gil doet iets anders. Zij schildert mensen als individuen met een innerlijk leven. Haar vrouwen zijn niet decoratief, maar aanwezig. Ze hebben een waardigheid, een stilte en soms een melancholie die de toeschouwer dwingt langer te kijken.
Tussen Europa en India
Het Drents Museum laat haar werk zien in een overzichtstentoonstelling. Algemeen directeur Robert van Langh: “Binnen ons museum sluit Amrita Sher-Gils werk als vanzelf aan bij de verhalen die wij koesteren. Kunst uit het begin van de 20e eeuw, kunstenaars die de grenzen van hun tijd openbraken, stemmen die – zoals bij eerdere tentoonstellingen, waaronder die over Frida Kahlo – generaties blijven inspireren.” De catalogus bij de presentatie, waarin hoofdconservator Annemiek Rens en junior conservator Berber van der Veer ingaan op leven en werk van Amrita Sher-Gil, is een kennismaking met deze voor het grote publiek in Nederland onbekende kunstenaar. Het is een biografie van de in Hongarije geboren en via Frankrijk naar India getrokken schilderes. India, omdat daar gezien de afkomst van haar vader, de oorspronkelijkheid ligt van Sher-Gil. “Ons lange verblijf in Europa heeft me als het ware geholpen om India te ontdekken. Moderne kunst heeft me geleerd om Indiase schilder- en beeldhouwkunst te begrijpen en te waarderen.” Van overal en uit iedere stroming binnen de schilderkunst laat ze zich beïnvloeden, om er uiteindelijk een eigen stijl uit te destilleren. Binnen het oeuvre is het interessant te zien dat zij experimenteert met uiteenlopende stijlen en verschillende richtingen verkent, maar dat ten langen leste de beschouwer toch ziet wie de maker is. De signatuur van Sher-Gil wordt herkend.
De vele tot nadenken stemmende en filosofisch getinte brieven uit de correspondentie van Amrita Sher-Gil bieden een goed inzicht in haar leven en werk. In het boek zijn daarom meerdere treffende citaten van haar opgenomen. En sprekende foto’s uit het familiearchief completeren het overzicht van de diverse schilderijen die op een tijdlijn zijn gezet. Niet alleen toont Sher-Gil zich dus in de schilderijen, maar zeker ook laat zij zich zien in het geschreven woord. Het is een welkome aanvulling. En bijzonder in het boek is dat details uit de schilderijen vergroot zijn afgebeeld. Thuis op de bank zie ik de verftoets, alsof ik in het museum voor het werk sta. Hoewel de fotograaf en daarna de drukker de uiterste best hebben gedaan de kleuren zo realistisch mogelijk te benaderen, blijft een bezoek aan het museum een must om de werken op waarde te schatten.
“Met haar uitgesproken en vooruitstrevende ideeën over kunst, geloof, politiek, liefde en gelijkwaardigheid maakt Amrita Sher-Gil indruk”, schrijft Annemiek Rens. In haar talloze zelfportretten en naaktstudies laat ze een nieuw vrouwbeeld zien. Via haar kunst wordt zij de stem van de Indiase bevolking. In haar korte leven combineert ze rebelsheid met tomeloze creativiteit, zij drukt een onuitwisbaar stempel op de kunst. Haar Indiaas-Hongaarse afkomst verbindt verschillende werelddelen. Westerse moderne kunst en traditionele Indiase kunst versmelten in haar werk tot een geheel nieuwe stijl. En hoe jammer is het dan dat ze op het toppunt van haar kunnen, achteraf gezien en met de wetenschap nu dat het toen niet verder kon, die kunst heeft moeten verlaten. Hoewel ze toch veel heeft nagelaten, omdat ze een onlesbare drang had om te werken, is de intensiteit van het werk belangrijker gebleken dan de omvang van het oeuvre.
De toekomst die uitbleef
Het laatste schilderij waaraan ze heeft gewerkt, en dat geen voltooid werk is geworden, blijkt een voorzet naar een nieuwe manier van werken. Vandaar ook dat kantelpunt, haar kunnen kristalliseerde zich net uit toen ze afscheid heeft moeten nemen van het leven. Een grote tentoonstelling van haar werk stond op stapel. Die had haar positie als kunstenaar kunnen veranderen. Dat laatste schilderij wordt nu omschreven als een gewaagde compositie met vereenvoudigde vormen en uitgesproken kleuren. Onafgemaakt, net als haar levensdoel om een werkelijk moderne Indiase kunstenaar te worden. Achteraf is ze dat gebleken, maar bij leven heeft ze dat niet zelf mogen zijn althans werd ze niet aldus aangemerkt. Gaat dat echter niet dikwijls zo, dat de kunst van de kunstenaar pas in de dood wordt gewaardeerd. Met haar manier van leven en werken heeft ze het een en ander teweeg gebracht. En door de te vroege dood heeft ze een legendarische indruk achtergelaten. Zoals Jan Mankes en Egon Schiele heeft Amrita Sher-Gil zelf laten zien dat niet de omvang van een oeuvre bepalend is, maar de kracht waarmee een kunstenaar een nieuwe werkelijkheid zichtbaar maakt. “Kunst kan de vormen uit het verleden niet nabootsen. Ze moet haar inspiratie uit het heden putten om de vormen van de toekomst te creëren.”
Amrita Sher-Gil. “Europa is van Picasso, India is aallee van mij”. Teksten Robert van Langh, Vivek Aggarwal, Annemiek Rens, Berber van der Veer. Uitgave bij tentoonstelling in Drents Museum van 22 maart tot en met 20 september 2026. Waanders Uitgevers ism. Drents Museum, 2026.
