As real as in a dream. Werkelijk als in een droom. Dat is de titel van het boek over de kunst van Jan Buitenman. En inderdaad, wanneer ik door het boek blader en de beelden in mij opneem is het alsof ik droom. Dat ik voor een ogenblik van de werkelijkheid verlost ben. De momenten die Buitenman creëert lijken duidelijk niet van deze wereld. Die binnen de kaders realistische afbeeldingen zijn herkenbaar, dat wel, maar zullen zich in werkelijkheid nooit zo voor doen. In de nacht beleef ik wat overdag niet verwerkt is. In de droom achter gesloten ogen komen mij bekende personen langs in een omgeving die vertrouwd aandoet. Maar altijd is er de sfeer van bedrog, van dat het niet in een dergelijke situatie kan plaatsvinden of voorkomen. En ook zijn de figuren gevoelsmatig aanwezig, maar lijfelijk niet zichtbaar. Of enkel dat element vormt de beleving wat hen als kennis of relatie typeert. Het lichaam is niet af, terwijl in de droom de geest compleet lijkt. En plotseling gaat de wekker. Zet het klokje van gehoorzaamheid mij terug in de werkelijkheid. Dan kan ik me het gedroomde boven-werkelijke niet altijd evengoed meer herinneren. De droom verdwijnt in een mist van vergetelheid.
Een werkelijkheid die herkenbaar is
De schilderijen van Jeroen Buitenman geven datzelfde onwezenlijke gevoel. Een werkelijkheid die herkenbaar is. Dit realisme is echter niet volledig uitgetekend. De waarheid is niet wezenlijk afgebeeld, hoewel de geschilderde figuratie fotografisch echt is. Terwijl typerende elementen ontbreken, is de situatie toch kenmerkend en specifiek in essentie. Prachtige slanke lijven in strak zittende jurken. Het is enkel de pose van het geklede lichaam, terwijl de vrouw erin ontbreekt. Ik bemerk dat het een meer dan wulpse dame moet zijn. Het figuur is er, het wezen is afwezig. De jurk strekt zich naar de lichaamslijnen, maar het lijf is eruit verdwenen. Die leemte vul ik zelf nog in, vul het aan in gedachte. Zoals de droom ook nooit volledige figuren presenteert. De emotie geeft de indruk, het vermoeden wat ik zal zien wanneer het beeld af is. Er blijft steeds iets te raden over, waardoor het beeld fascineert.
Of zoals schrijver en dichter Mischa Andriessen zijn essay begint: ‘Wulpse vrouwenlichamen in nauwsluitende jurken, fel gekleurde kousen die de sierlijke vormen van de benen accentueren, bloemen ook weer aanlokkelijk en weelderig in vorm en kleur, net als de vogels. Ieder element waarmee Jeroen Buitenman de voorstelling op zijn uitdagende schilderijen tot stand brengt, is de kijker bekend, lijkt zo uit het dagelijkse leven gegrepen en toch zal niemand zo’n voorstelling ooit in het echt zien.”
The Invisible Man
Vroeger las ik eens voor mijn boekenlijst de sf-roman van H.G. Wells met een onzichtbare man als hoofdpersoon. Daarin omschrijft de auteur de persoon die geen figuur heeft, waarvan de lichaamslijnen enkel door aankleding zichtbaar worden. Zo heeft Buitenman zijn modellen afgebeeld. Ze zijn er enkel door hen soms wat te strak zittende maar elegante jurken. Buitenman vult zijn dromen in veelal voor een landschappelijk decor. Een zeegezicht, een wolkenlucht of een arcadisch panorama. Het bepaalt wel de sfeer maar is verder enkel een achtergrond. Het figuur wordt omgeven door surrealistisch realistische elementen. Vogels en vissen die rond het model vliegen in de prachtigste kleuren, sappig fruit, florerende bloemen. Het kan zo een uitsnede uit het paradijs zijn.
Het boek over de kunst van Jeroen Buitenman is opgedeeld in verschillende thema’s van uitdrukking. In het oog springen de geklede onzichtbare vrouwen. Transparant in afwezigheid, maar aanwezig door aankleding. Gehuld in fel rode jurken of een Delfts blauw gewaad. De houding maakt het beeld. Enkel zijn nog armen en handen gestoken in stijlvolle handschoenen toegevoegd. En bepaalt de dynamische houding dat het geen japon aan een knaapje in de kast betreft. Een ander thema is de denkende mens. Tot halverwege de neus is het portret zichtbaar. Daarboven zweeft het denkbeeld, de dagdroom. Tulpen voor een Nederlandse gedachte, bolhoed voor Brits, vrijheid voor flamingo’s in de vlucht, een luipaard voor snelheid, passie als een zwerm kleurige vlinders. Zo zijn er legio variaties door de schilder bedacht en uitgewerkt.
Vroeg werk toont naakten
Een reeks schilderijen waarop slanke benen in zwarte netkousen op hoge naaldhakken te zien zijn. Weer een thema met vele variaties. Telkens wordt die illustratie tot zinnebeeldig object gemaakt en gecombineerd met een element, een voorwerp, flora of fauna, dat als geheel een emotie symboliseert. En dan vervolgens worden de vrouwelijke lijven in een wervelende dansbeweging tot bloeiende bloemen. De hibiscus leent zich daar als vorm uitstekend voor. Met het van nature weelderige bloemblad lijkt het al meteen op een in de wind opwaaiende jurk. Maar ook werken trompetbloemen op het gemoed. Vroeg werk toont naakten. De jurk is geen bedekking, zelfs afwezig. Maar deze schilderijen dragen al wel de sfeer van het latere werk. Hebben al wel de geest van een niet werkelijk moment gekregen. Het ogenblik van de droom. Jeroen Buitenman is een droommaker.
De kunstenaar is autodidact. Al werkend heeft hij zichzelf de knepen van het vak bijgebracht en aangeleerd. Voor zichzelf moet hij het wiel uitvinden, door schade en schande heeft Buitenman de kennis opgedaan over wat wel en niet werkt. Op een eigen manier heeft hij zijn weg in het ambacht van de schone kunsten gevonden. “Met zijn sublieme visie op vorm en inhoud, en een steeds trefzekerder beheersing van het materiaal opent Buitenman een kleurrijke, speelse en fantasievolle droomwereld, die uitnodigt tot geïnspireerde zwerftochten”, zo prijst uitgever E.A. Luinstra in zijn voorwoord kunstenaar en boek aan. “En tot blijvende verwondering.”
Het onwerkelijk mooie in het leven
Op de website van ForumArt lees ik onder meer het volgende over de kunstenaar: ‘Kunsthistorisch gezien, past het werk van Jeroen Buitenman in de traditie van de postimpressionisten: hij schildert waarvan hij houdt, op de manier die hem goeddunkt. Trouw aan zichzelf, hoeveel hij nog wil en moet ontdekken, als kunstenaar maar ook als mens op zoek naar zijn eigen werkelijkheid. Je eigen relatie met de kunst aangaan; zelf weer op zoek gaan – het kan en mag – beter nog: het moet zelfs – allemaal weer sinds de strijd tussen de -ismen in de beeldende kunst is gaan liggen.’
Buitenman wordt gedreven door een intense fascinatie voor vormen en kleuren, lees ik, de oneindige diversiteit ervan, de vele schakeringen en nuances, zie ik. Dat schilderplezier houdt hij niet voor zichzelf, maar wil het met mij delen. In zijn schilderijen verleidt hij mij door mij deelgenoot te maken in zijn wereld. Hij laat mij het onwerkelijk mooie in het leven zien. Volgens Andriessen is Buitenman ‘de bakker die lekkere broodjes bakt’.
De voorstelling op de schilderijen is dwingend en ongrijpbaar met een meerduidig verhaal. Een positieve schwung en een dreigende bezieling. De wellustige vrouwenvorm kan mij op een dwaalspoor zetten, mij iets anders doen beleven dan de schilder wil uitdrukken. Daarmee lijkt de oppervlakkige beeltenis een gelaagde diepgang te hebben. Het raadselachtige karakter geeft energie aan de voorstelling. De aanblik is een intens moment, een beleving letterlijk in een ogenblik. “Doe je ogen even dicht en je hebt alles gemist.”
Ik sluit het boek en doe mijn ogen dicht. Dan beleef ik de beelden na. Ze dansen over mijn netvlies. Worden de momenten van Jeroen Buitenman tot dagdromen. Vul ik zelf in gedachten de leemtes in de schilderijen aan. Krijgen de jurken inhoud. Krijgt het verhaal uitdrukking in meervoud. Gaat de werkelijkheid mijn realiteit te boven. Zet ik mijn verbeeldingskracht aan en zet het verstand op nul, mijn blik op de oneindigheid van de omgevingen van Buitenman. Het is niet logisch wat ik zie, maar wel vanzelfsprekend herkenbaar waar.
Jeroen Buitenman, As real as in a Dream / Werkelijk als in een Droom. Teksten Mischa Andriessen. Uitgave Van Spijk Art Books in samenwerking met Forum Art, 2023.
