Hoe vang je het licht. Het is vluchtig als vuur. Sluit je het op, is het weg. Zonder licht is niets zichtbaar. In het duister zie je geen hand voor ogen. Maar kijkend in het licht moet je de hand voor ogen houden. Want zon is licht. Zonder zon verdwijnen kleuren, vervagen vormen, komt de dag tot rust in de nacht. Dat licht vang je met de ogen, maar je kunt het niet opslaan en bewaren voor het duister. Want licht is niets, door er te zijn maakt het iets. Kunstenaars vangen licht in hun werk, bewaren het in verf op doek. Want zonder licht te schilderen staat er niets op de drager. De compositie wordt zichtbaar wanneer het licht als onderdeel van de uiting is gebruikt.
Maar hebben ze dan het licht gevangen? Zit het licht gevangen in verf, opgesloten in het beeld? Het licht is de abstracte inbreng waar de kleur een realistische toevoeging is. Want licht kun je niet vangen en vasthouden. Het schilderij suggereert dat wel, maar dat is schijn. Het schilderij is een illusie. Het kopieert de werkelijkheid maar is dat niet. Het is een moment, die ene seconde kan even later uitgeteld zijn. Dan is het voorbij en is de echtheid afgedaan. De tijd is net als het licht niet te vangen, al helemaal niet te verzamelen. De illusie zet de tijd stil. De film hapert, de waarheid breekt. Toch zet de kunstenaar zich ertoe dat moment in het licht te vatten. De werkelijkheid na te bootsen. Het is onbegonnen werk. Het zal er op lijken maar het nooit zijn. Het realistische wezen kan enkel in een abstract zijn worden verbeeldt. Een afgietsel van wat is.
Sketches of Spring 4
Hoog Sammie kijk omhoog
Terug naar het licht, want daar staat of valt de tastbare zichtbaarheid mee. Het licht is op welke andere plek dan waar de schilder is anders. Iedere plaats heeft een eigen licht. Elke dag en ieder seizoen draagt een individueel licht, het personifieert zich in dat perspectief. Om dat licht juist te vatten kun je eigenlijk enkel maar een abstracte omgeving componeren. Het landschap, in stad dan land of langs dorp en meer, is derhave te gewoon om speciaal te zijn. Het waarlijke licht bevindt zich boven ooghoogte, met de neus in de lucht. Hoog Sammie kijk omhoog.
De wolken, die vangen het licht. Zoals wolkenveldschilder Sebastiaan Spit dat in een gesprek met Werner van den Belt verwoordt: “Ik vind de wolk het meest schilderkundig deel van het landschap want ze verandert iedere keer.” En daar is niet alles mee gezegd, hij gaat daarop verder met zijn waarheid: “Amorf, abstract, ze reflecteert licht, het zijn alleen maar waterdruppeltjes. Ze kan oplossen. Ze is helemaal niets. Dat vind ik heel interessant, ze is alleen maar een reflectie van licht.” En de meest belangrijke conclusie als een motto: “Dan hebben we het over schilderkunst, dat is schilderen.” Schilderen is niets, het wordt iets door de reflectie van licht. Het pigment in de verf heeft een bepaalde waarde waardoor het licht opneemt en teruggeeft, de hoeveelheid opname en afgifte bepaald de tint, de gradatie van kleur. Zo is licht belangrijk om het kunstwerk te beschouwen.
Meijendel Beach 2
Schetsen om te scherpen
De kunsthistoricus Van den Belt heeft het erover met de kunstenaar Spit. Waar en hoe hij inspiratie opdoet voor zijn sferisch abstracte schilderijen. Zijn manier om geïnspireerd te raken zijn de wandelingen door duingebied Meijendel, dan is de wolkenlucht zijn raadgever. Deze formaties, cumulus en stratus, zijn voortdurend in beweging en kunnen nauwelijks realistisch gevat worden. “Het is verf op doek dat zo georganiseerd is dat we daar een wolk in willen herkennen.” Maar het gaat Spit niet om de herkenbaarheid, veeleer om het gevoel bij de plek die niet plaats bepalend is.
Op pad neemt hij een schetsboek mee om de emotie te tekenen, maar deze is geen directe aanleiding om daar een schilderij van te maken. “Schetsen is voor mij een manier om mijzelf te scherpen. (…) Ik heb structuur uit de natuur nodig om mijn schilderijen te maken.” Daarom maakt Spit foto’s in zwartwit om structuren te herkennen en gebruiken. Want een foto is niet wat je gezien hebt, vindt hij, je gebruikt deze als een soort referentiekader. Daarmee is de structuur van de afbeelding voorzichtig op te zetten, daarna laat hij deze gaan om losser te werken. Maar die letterlijke structuur dient eerst duidelijk te zijn, van daaruit raakt in figuurlijke zin de realiteit uit beeld. Maar foto’s van wolken maakt hij niet meer, want hij schildert geen wolken. Hij doet in lichtvlekken, licht en donker, en gebruikt de structuur van de omgeving.
Dutch De-light 1
Geen gedetailleerde weergave
De poëzie vormt zich nadat de ordening van vlak en kleur klaar is. “De nuchterheid verplaatst steeds verder naar de achtergrond. De verwondering komt steeds eerder.” Daaruit kan iets onverwachts ontstaan, dat hem raakt en mij later ontroert wanneer het werk getoond wordt. Hoewel Spit specifieke plekken bezoekt die hem inspireren, koppelt hij zijn werk niet zichtbaar aan een bepaalde plek. Indrukken die hij onderweg opdoet kunnen in een enkel werk in elkaar overlopen. Spit geeft niet weer, hij laat de gesteldheid van het licht doorschemeren. Hij verwondert zich over dit verschillende licht, dat iedere keer weer een ander gevoel oproept. Het licht aan en over zee heeft al menig schilder geïnspireerd. Nog voor het impressionisme als stijl is uitgevonden schilderde men de wolkenlucht al op een impressionistische manier door een indruk van het moment te maken met de nadruk op licht en kleur. Geen gedetailleerde weergave veeleer de emotie bij de plek. De wolken werden schilderachtig geanalyseerd, maar het bleven wolken hoewel het gevoel er al wel in doordrong. Spit trekt dat door. In zijn werk is het licht te herkennen echter zijn de wolken in een losjes gehanteerde structuur niet te bepalen. De titels van de werken geven de hint ernaar verder te zoeken en staan een objectief beleven daardoor in de weg.
Spit laat zich leiden door de luchten van de Haagse School, deze zijn het meest puur Nederlands. De kleuren die hij gebruikt staan in nauw contact met die van schilders als Schelfhout, Roelofs en Mesdag. Schilders die net als Spit geëmotioneerd raakten door het licht dat over zee aan land komt. In een versimpelde uitvoering geeft Spit de wolken weer zoals hij ze ziet in plaats van dat hij deze bedenkt. Het is overigens niet de zichtbare werkelijkheid maar de ontroering die hij een beeld geeft, dat wat hem treft maakt hij tastbaar.
Winter Light at the Beach of The Hague 4
“Licht is niet te grijpen. (…) Wolken als handvat om meer grip te krijgen op licht.” De wolkenluchten van Sebastiaan Spit zijn poëtisch abstract. Een losse structuur houdt kleuren vast, omdat wolken ook een schat aan tinten met zich dragen. In zijn werk kun je niet meteen wolken herkennen, omdat het schilderij emotie uitdrukt. En emotie moet je aanvoelen zonder te begrijpen wat je ziet. Kijk ik langer en dring ik dieper het werk in, schuif ik fysiek figuurlijk druipers en vegen aan de kant om mentaal mijn geest te laven aan de kleurige vlakken.
Een doek vol kleur
Zoals de jazz van Miles Davis Spit grijpt en meeneemt naar de gemoedstoestand waarheen hij wil, raak ik in de flow bij het beschouwen van zijn werk dat in druk een slap aftreksel is van de werkelijke schilderijen. Deze zal ik moeten zien in een tentoonstelling of expositie, om het driedimensionale van de structuur met de ogen te betasten en de geur van olieverf op doek op te snuiven. Want het ligt er dik bovenop en ruikt naar meer. Terug naar Davis die in zijn muziek allerlei stijlen mengt, zoals Spit dat in zijn schilderijen doet. Funk, jazz en soul; Haagse School, De Stijl en abstract expressionisme. Een muur van geluid, een doek vol kleur. Spit vindt zelf dat hij in een traditie staat, die van de Nederlandse schilderkunst in het schilderen van wolken, het licht.
In de uitgave “Het mysterie van Hollands Licht” wordt dat licht niet opgehelderd. Gelukkig blijft het een geheimzinnig raadsel, een verborgen feit dat het zo inspirerend kan werken. Dat het zo plattelands anders is als op de velden van Engeland, in de heuvels van Frankrijk en onder de hooggebergten van Noorwegen. En dat de wolkenpartijen in die hoge luchten herinneringen oproepen aan een schilder als Van Ruisdael, maar ook aan de penseelvoering van Turner en Constable. De lyrische schilderijen van Spit reflecteren die traditie, het gebruik van verf om een gemoedstoestand uit te drukken. De tinten in dit Hollandse licht is dermate sentimenteel dat daarmee ontroerende composities gemaakt kunnen worden. De wolkenlucht noopt abstract te werken.
Clouds over Amsterdam
Wie serieus de klassieke wolkenluchten beschouwt zal opmerken dat deze versimpeld zijn weergegeven, een abstract beeld geven in een verder realistische vormgeving. Vooral wanneer de werkelijke vorm wordt losgelaten en een bedachte indruk krijgen. Spit bedenkt dat niet, zijn stijl geeft hem ruimte om te experimenteren en improviseren. Hij stelt zo variaties op een thema vast, een serie met eenzelfde uitgangspunt. Het benadert de sfeer van dat Hollands licht, vooral boven strand en duinen terwijl het boven bos en heide weer een andere uitval heeft. Maar Spit neemt dat wat naast de deur is, in het zicht onder handbereik. En misschien is dat daar op die plek ook wel het meest pure Hollandse licht. Is hij een onvervalst schilder van Nederlandse luchten. De uitgave toont daarvan legio voorbeelden die feitelijk Spitse werelden zijn. Het gevoel van en de gedachte bij het kijken naar de lucht beeld geven, meer dan dat deze kopieën zijn van de werkelijkheid. En zo dien ik de schilderijen tegemoet te treden, met een ‘open mind’.
Het mysterie van Hollands Licht. Sebastiaan Spit, schilderijen. Tekst Werner van den Belt. Uitgave Van Spijk Art Books / Galerie Mia Joosten, 2025.
