KUNST-stukjes

Tag: graphic novel

  • Wat achter de oogleden blijft

    Sommige verhalen lees je uit, waarna je het boek dichtdoet, weglegt en verdergaat. Andere vertellingen blijven bij je. Dat komt niet doordat je wilt kunnen navertellen wat erin gebeurt, maar omdat een beeld of een gevoel zich niet zomaar laat loslaten. Dat heb ik bij Twa skinken, de graphic novel van Elske Schotanus. Het is de beeldbewerking van een oude Friese sage, verteld aan volksverhalenverzamelaar Ype Poortinga door Roel Piters de Jong, een van de vertellers van wie Poortinga verhalen optekende. Poortinga nam de tekst op in zijn verzameling volksverhalen De held en de draak.

    Een nacht die blijft

    Tijdens het lezen en bekijken van Schotanus’ bewerking ben ik niet zozeer bezig met het verhaal als gegeven. Het is eerder alsof ik meer door de beelden en minder door de tekst een wereld betreed die ik niet helemaal begrijp, maar waarin ik mij laat meenemen. Al bij het begin hangt er iets geheimzinnigs over de gebeurtenissen. Niet zozeer een raadsel dat opgelost moet worden, maar iets wat zich niet volledig laat verklaren. Alsof er naast mijn dagelijkse werkelijkheid een andere waarheid bestaat die zich soms maar een kort moment toont.

    Wat mij vooral bijblijft, is de ontmoeting in de herberg – de kern van het verhaal. Een plek die niet bestaat, maar waar gezelligheid is en ruimte voor een mysterieuze ontmoeting. De omgeving heeft iets lichts en bevrijdends. Alsof het leven daar even niet wordt bepaald door wat kan en niet kan. Hoofdpersoon Ids ontmoet er zijn geliefde die eerder in het verhaal tastbaar aanwezig was. Met haar brengt hij een nacht door die aanvankelijk als werkelijkheid wordt ervaren, maar zich later aan het alledaagse leven lijkt te onttrekken. Het is een ontmoeting die naar meer doet verlangen, maar niet tot een gezamenlijk leven leidt. Juist dat maakt de droomachtige sfeer voor mij zo geladen: wat even als een nieuw begin voelt, draagt al het verdriet van wat niet kan blijven.

    Tijdens het lezen ervaar ik die blijkbaar gedroomde nacht bijna als een interval in de tijd. Er is geen verklaring nodig. Er is alleen het treffen, de samenkomst. Een sfeer alsof ik daar eerder ben geweest. Omdat anderen in het verhaal zeggen dat de herberg niet bestaat of al lang verdwenen is, blijft er iets vreemds aan die scène. Het is alsof ik naar een herinnering kijk die niet van mij is.

    De werkelijkheid laat een spoor na

    Het ontroert me, omdat ik ook weleens een dergelijke stemming in een droom ervaar. “It wie him net slagge har los te litten. Syn tinzen slingeren allegeduerigen hinne en wer tusken langst en haat.” De nacht krijgt een wakker vervolg, wanneer de volgende morgen iets tastbaars van die nacht aan het licht komt. De skinken, de Friese hammen die in een naburig dorp bezorgd hadden moeten worden, liggen in de sneeuw. Dat ze daar, op de plek van de gedroomde herberg, werkelijk liggen is genoeg. Ze vormen een spoor van iets wat niet bewijsbaar lijkt. Wat is werkelijkheid, wat is droom?

    De weemoed van het gewone leven

    En juist daardoor wordt de sage voor mij meer dan een wonderlijk verhaal. Het gaat ook over herinneringen, verlies en momenten die voorbij zijn. Onder de geheimzinnige sfeer voel ik ook iets verdrietigs. De liefde die in die nacht zo dichtbij lijkt, krijgt geen vervulling. Het leven gaat verder, maar niet zoals je na zo’n ontmoeting misschien zou geloven. Hopen dat dromen geen bedrog zijn.

    Dat maakt de sage voor mij minder een verhaal over een wonder dat de werkelijkheid overwint, dan over een verlangen dat heel even waarheid wordt. De dood blijft dood. Het verlies blijft verlies. En toch is die ontmoeting er geweest. Een moment hoeft niet eeuwig te duren om betekenis te hebben. Een liefde hoeft niet in het dagelijks leven te worden voortgezet om werkelijk te zijn geweest. Soms blijft er alleen een beeld over. Een herinnering. Een spoor in de sneeuw.

    Een verhaal om in te verdwijnen

    De kracht van Elske Schotanus zit voor mij in de manier waarop zij die oude sage opnieuw vormgeeft. Haar manier van tekenen maakt het verhaal tot een droombeeld. Mysterieuze en lugubere, bijna surrealistische plaatjes die zij met de iPad heeft gemaakt. De lijnen en vlakken lijken losjes op papier gezet, met hier en daar fotografisch materiaal. De achtergronden schijnen met een airbrush te zijn aangebracht. De personages op de voorgrond hebben een vluchtig karakter. Het maakt de sfeer speels en dromerig, alsof ik het verhaal voor het slapen gaan lees en het mij in de fantasie meeneemt.

    Zo blijft Twa skinken bij mij achter als een verhaal over liefde, verlies en de grens tussen droom en werkelijkheid. Niet als een les, maar als een ervaring. Een nacht waarin alles even mogelijk lijkt. Een ochtend waarin de werkelijkheid terugkeert. En twee skinken in de sneeuw, die laten zien dat ook het onmogelijke soms een spoor nalaat.

    Twa skinken. Graphic novel, tekst en tekeningen Elske Schotanus. Bewerking van een Friese sage. Uitgeverij DeRyp, 2026.

    tekst in de fryske taal
    Elske Schotanus, Utjouwerij DeRyp, beeldverhaal, sage

    NB enkel het omslag is van de hand van Elske Schotanus, de andere illustraties komen van elders

  • Met beelden zonder woorden galmt leven in echo

    Hoe beschrijf je een verhaal dat geen woorden nodig heeft om verteld te worden? Dat enkel en alleen spreekt door beelden. Hooguit een inleidende regel heeft om toch vooraf een sfeer uit te drukken. Maar waarvan de taal beeldend is, of eigenlijk het beeld de taal is, de tekeningen de woorden zijn. Een verhaal dat je dus woord voor woord, plaat voor plaat kunt lezen. Het beeldende verhaal zou zelfs een storyboard voor een film kunnen zijn, zo gedetailleerd is de voortgang van de vertelling in beeld gebracht. Het opnamescript heeft dan nog aanwijzingen nodig voor de regisseur en de cameraman, maar de stemming is gezet en de opstelling vastgesteld, de plaats bepaald.

    De graphic novel, ECHO van Remco Schoppert, is echter meer dan een blauwdruk voor een rolprent. Het is van zichzelf al min of meer een stopmotion film. Want laat de strip de figuratie niet bewegen, hoewel er veel actie is binnen de kaders, het suggereert dynamiek. De lezer, of zeg maar de kijker, voegt al ziende deze levendigheid toe en completeert zo het bevroren beeld. De figuratie heeft geen klanknabootsende woorden nodig, zoals je wel ziet in vooral klassieke comics als Batman en Spiderman: whoosh, vroom, smash, wham. In ECHO spreekt de handeling tussen de lijnen door en voelt de kijker het gedoe en de opschudding aan zijn water.

    Geconcentreerd plaatjes bekijken

    Zo’n verhaal, hoe omschrijf je dat? De woorden waren al onbruikbaar voor de tekenaar, hij kon het zonder doen. De alfabetische taal wisselde hij in voor visuele grammatica. Schoppert kan zo omschrijvend precies beelden dat ik stil val, de pen neerleg zonder te omschrijven. Ik kan wel een redelijke tekening maken, al zeg ik het zelf, maar zo beeldend het beeldverhaal in lijn en vlak uit te leggen is onbegonnen werk. Ik zal mij toch moeten beperken tot een definitie van het beeld in woorden. De tekening was en de taal is nu mijn medium om een verhaal dat zonder woorden is verteld uit te leggen. Zo dat mijn lezers kijkers worden om de grafische roman tot zich te nemen. Dat ik hen kan overhalen ECHO aan te schaffen en het verhaal van Remco Schoppert beeldend te lezen.

    Het is zaak geconcentreerd de plaatjes te bekijken, de strip te volgen. En de gedachten mee te laten gaan in de flow van het verhaal om de idee van de kunstenaar te doorgronden. Niet meteen is deze duidelijk, het is een vertelling voor de lange adem. Om nog eens weer op te pakken en door te nemen, als een koffietafelboek vertrouwend op de afbeeldingen om de aandacht vast te houden. Zoals je een psychologisch getinte film meerdere malen moet bekijken om het plot te begrijpen. Schoppert wijkt meerdere malen van het pad af om terug te grijpen op het verleden. Die overgangen zijn niet meteen waarneembaar en geven de beeldende vertelling een mysterieuze sfeer. De strekking van het verhaal echter is universeel, het gevoel spreekt algemeen aan. Pijnlijke herinneringen en onzekerheid, afscheid en hereniging. Bewondering van zoon tot vader, zoektocht naar bevestiging. Loslaten, opnieuw beginnen.

    Gevoelens en stemmingen

    De biografie van de man in het verhaal is triest en dat uit zich in met neerslag en modder doordrenkte platen. De strip is vrijwel zonder kleur. Enkel het geblokte vest van de hoofdpersoon en met een soort van logo betekende velletjes papier lichten geel op. Het is de kleur van het optimisme dat in de pessimistische druilerigheid van het verhaal als lichtpunt aan het eind van de tunnel dient. Maar geel symboliseert ook voorzichtigheid, een waarschuwing voor naderend onheil. Angstvallig blikt de hoofdpersoon in het verleden, minder behoedzaam gaat hij de toekomst tegemoet. Het verhaal hoef ik hier niet uit de doeken te doen, want de strip spreekt voor zich en moet gezien worden. Dat heeft geen woorden nodig en die zal ik op deze plek dan ook niet geven. Het is een verhaal echter van twijfel en ontzag. De echo van het verleden klinkt weer in het heden en galmt in de toekomst. De eerste en enige zin zet aan het begin de toon van het in 6 delen uiteenvallende verhaal. In mediatermen seizoen 1, 6 afleveringen.

    Het is verleidelijk hier toch kort de sfeer en de verhaallijn neer te zetten, omdat het lot van de man zo aansprekend is. Zo invoelbaar is, hoewel het in leven en werken veraf staat. De beeldende vertelling zit zo goed in de inkt, het verhaal kan zo duidelijk zonder woorden, dat het een gangbaar relaas is met gevoelens en stemmingen die op vrijwel iedereen van toepassing zijn. Het is een verhaal dat zichzelf vertelt. Toch nog maar eens proberen, in de herhaling dus. Een (gefantaseerd?) relaas dat triest begint, over bergen en door dalen gaat – want het is eenzaam aan de top waarvan je diep kunt vallen. Er is geluk en tegenslag, een zoektocht naar bevestiging van zowel de vader in crime als de zoon in quest. Het verleden kan zeer doen, bloedende sporen achterlaten. Maar vergeven is nog geen vergeten. Wat doe je om gehoord te worden door de bureaucratie die je plat walst en de grond instampt. Wat doe je wanneer je bestaan dreigt weg te zakken, de opbouw dreigt te verzakken, te verdwijnen in een moeras van de vooruitgang. Een verlaten pompstation, ooit met vlag en wimpel en veel tromgeroffel geopend, moet wijken voor een betonnen kunstwerk dat de oevers verbindt. Er is protest en een vermeende moord. De tegenstand leidt schipbreuk en waar het start met water eindigt het ook zo. Het einde zal ik hier niet onthullen, want dan is de lol eraf.

    Tussendoor trekt een tekening of meerdere daarvan de rode draad door het verhaal, of in dit geval een gele lijn. De spiegeling van een gezicht op het wateroppervlak is het beeldmerk van het verhaal: “In het water zit hij voor eeuwig gevangen, stilte is zijn lot.” De man komt uit het water en verdwijnt erin terug. De zoon leeft nog lang en gelukkig met vrouw en kinderen, maar ondanks de pret knaagt het verleden. Een psychologische thriller van het beste soort. Met uitgewerkte tekeningen, die dynamisch blijven in gedetailleerde uitdrukking. Het is de sfeer hangend tussen lijn en vlak die het verhaal woordloos vertelt. De verhaallijn wordt uitstekend vast gehouden hoewel er meerdere keren ineens over de schouder wordt terug gekeken. Dat vergt aandacht en concentratie, dat maakt opmerkzaam en oplettend.

    Zo gedacht en geschreven, bedenk ik me paradoxaal, heeft geen enkel beeldend kunstwerk woorden nodig. Hoogstens een uitleggende titel of een richting gevend kort commentaar. Van de kunstenaar zelf wel te verstaan. Want deze is de enige die kan oordelen en achtergrond duiden. De recensent behoeft daar niets meer aan toe te voegen. Het verhaal zit al in het beeld besloten. De mond kan dicht, de pen kan neer. Punt.

    ECHO. Remco Schoppert. Graphic novel. Uitgeverij MENLU, 2025.

  • Schilderen voor een betere wereld

    De graphic novel “Een betere wereld” behandelt de laatste 11 jaar van Piet Mondriaan, een kunstenaarsleven. Een dwarsdoorsnede waarin ik zie en lees hoe hij worstelde met zijn overtuiging dat kunst de wereld kan helpen beter worden. Vooral was de kunstschilder van stellige mening dat zijn neoplasticisme, de nieuwe beelding, de mensen aan elkaar kon verbinden om daarmee een leefbaarder aarde te scheppen. Tekenaar Erik de Graaf heeft Mondriaans levensdeel van 30 januari 1933 tot aan zijn sterfdatum 1 februari 1944 uitgetekend in een beeldverhaal. Daarin is het beeld de vertelling en zijn de tekstballonnen de ondertiteling van gebeurtenissen. In een klare lijn en met duidelijke vlakverdeling neemt De Graaf mij mee door die jaren. Het leest en bekijkt als een gefilmde documentaire. De Graaf zoomt in op emoties, maakt de spanning van de naderende oorlog zichtbaar en toont de werklust van de kunstenaar.

    Het is een gedramatiseerd verhaal gebaseerd op de werkelijkheid. Feiten en personages zijn geen fantasie. Elke gelijkenis met bestaande personen of gebeurtenissen berust geenszins op louter toeval. Bijrollen en figuranten zijn als mensen uit de kenniskring van de hoofdrolspeler na te trekken. De dialogen zoals deze zijn verwoord zullen waarschijnlijk niet letterlijk zo hebben geklonken, deze worden door de acteurs volgens het script gespeeld en kunnen zo naar waarheid gesproken zijn. De Graaf heeft zich goed ingelezen in leven en werken van Mondriaan om historisch gezien het juiste spoor te volgen. Na het beeldverhaal is in het boek integraal het essay ‘Toward the true vision of reality’ van Piet Mondriaan afgedrukt. In dit pamflet blikt hij terug op de ontwikkeling die hij als kunstenaar doormaakte. Mondriaans visie op de kunst en een betere wereld wordt toegelicht door Wietse Coppes. Een informatief artikel waarin de figuur Mondriaan is beschreven, zijn opvatting historisch gezien staat uitgelegd, de kunst een nieuwe beelding krijgt, de filosofie achter de abstracte kunst vorm heeft: de kunst als voorbeeld voor de ideale samenleving. Een toegevoegde literatuurlijst zet mij aan om meer te lezen over deze bijzondere kunstenaar, een lijst die tevens als voedingsbodem voor het beeldverhaal zal hebben gediend.

    In vrijheid werken

    Niet alleen is in de tekeningen aandacht besteed aan waarheidsgetrouwe weergaven, ook geeft de inkleuring een reële versie van gemoedstoestanden, emoties zijn letterlijk af te lezen. Zo is de dreiging van en zijn gebeurtenissen in de oorlog op zwarte bladzijden en in grijzen afgedrukt. Het leven is dan wel weer tussendoor in de afgepaste kleuring Mondriaan zo eigen weergegeven. Vrijwel ieder detail in deze strip van Erik de Graaf heeft meer dan een kern van waarheid. De mimiek van de kunstenaar in het bijzonder en die van zijn vrienden vooral spreken boekdelen en tot de verbeelding. De gezichten zijn tot de essentie versimpeld, maar aan de uitdrukkingen is extra zorg besteed. Ook de decors zijn tot op de punt en komma, tot lijn en vlak helder en echt. Ook daar heeft de tekenaar zich op in gekeken en na gelezen om architectuur en attributen naar waarheid en zo natuurgetrouw mogelijk weer te geven. Echter altijd in de klare lijn om al teveel bijkomstigheden en afleidingen in de platen te vermijden. Mondriaan zelf zou stellig blij zijn met een dergelijke uitbeelding van zijn doen en laten. Het is helemaal in de stijl van de grote meester. In het beeldverhaal is uiteraard veel aandacht voor de kunst naast de beslommeringen van de kunstenaar. De Graaf weet Mondriaans composities uitstekend te reproduceren. Niet alleen in de definitieve vorm zoals deze alom bekend zijn, maar tevens in de stadia dat Mondriaan er aan heeft gewerkt.

    De kunstenaar wil in vrijheid kunnen werken om zijn filosofie in beeld te brengen. Hij is van mening dat harmonie in de kunst zal leiden tot een maatschappij met evenwichtige verhoudingen. Deze zienswijze roert de strip aan in een vergeelde proloog, opgetekend eind 1919 in Laren. Door de tekstballonnen zie ik het hem peinzend zeggen, de blik verstopt achter verhullende brillenglazen: “gezondheid en geluk zullen bloeien, er zal geen oorlog en geweld zijn, mensen zullen gelukkiger zijn”. Een welhaast profetische voorspelling, een messiaanse belofte. Maar hoe anders zal het lopen, de tijd heeft het ons geleerd. Hitler komt aan de macht, de tweede wereldoorlog klopt aan de deur en Mondriaan zoekt de vrijheid eerst in Engeland en reist later door naar Amerika. Ondertussen werkt hij gestadig door aan het statement in zijn oeuvre. Echter gaat het hem niet om veel schilderijen te maken, maar om een schilderij goed te maken. En zo volg ik door de tekeningen van De Graaf de worsteling van Mondriaan met het correct in beeld brengen van zijn overtuiging. De schilderijen worden steeds meer uitgekleed – ontdaan van storende elementen – en somber van lijnvoering om het wezenlijke in de kern te raken. Pas in New York voelt hij zich vrij en uitgelaten om meer vrolijk en kleurig werk te maken. Het blijkt naderhand het slotakkoord van de compositie die Piet Mondriaan is getiteld.

    Schildert door aan zijn levenswerk

    De stijl van tekenen, ik noemde al de klare lijn, sluit aan het karakter van de hoofdpersoon. Veel platen zijn zonder woorden, dan gaat het om kijken en aanvoelen. Zien en verstaan zoals de beeldende kunst te benaderen is. Tussen de verhaallijn geven op bepaalde momenten mensen uit de kennissenkring van Piet Mondriaan commentaar. Deze verduidelijken de handelwijze van de kunstenaar, geven ondertiteling aan zijn standpunt en filosofie. Deze getuigenissen uit de eerste hand verduidelijken de mens Mondriaan. Een compositie staat niet zomaar perfect op de drager. Mondriaan wikt en weegt. Plakt tape waar lijnen op zijn werken moeten komen om vooraf te zien wat het resultaat kan en zal zijn. Deze handelingen worden breed uitgemeten in het beeldverhaal, zodat het een kijk in de keuken – het meer dan ordelijke atelier van de schilder geeft. Want zoals de schilderijen van hem in stijl zijn zo is zijn leefomgeving en zijn leven in stijl. Hoewel de man wel een levensgenieter scheen te zijn, die van uitgaan hield. Vooral de muziek en het dansen was een hobby naast het vak. Dat hij een verstokt roker was komt in het verhaal beeldend tot uiting. Het levert hem een vervelende hoest en piepende ademhaling op.

    Maar hij komt tot arbeid, schildert door aan zijn levenswerk. Met vallen en opstaan met enthousiasme en aandrang de wereld beter te maken. Zijn recept is het neoplasticisme dat aansluit op wat daarvoor was aan stijlen en technieken. Hij vindt het niet zijn persoonlijke opvatting maar een gevolg van alle kunst, modern en oud. Zijn manier van uitdrukken is zonder figuratie om de aandacht geheel te kunnen richten op waar het werkelijk om gaat, wat hij werkelijk met zijn werk wil zeggen. “Ik heb geschoven, veranderd, weer overgeschilderd”, laat De Graaf hem begin 1939 in Londen zeggen. “Pas nu voel ik de universele schoonheid, de tijdloosheid. Het evenwicht in de vlakken… kleuren. Ik zou willen dat het met alles om ons heen zo was. Wij kunstenaars kunnen de mens de weg wijzen. Met onze werken tonen hoe evenwicht gevonden wordt tussen tegenstellingen, zodat de wereld zoveel mooier zou zijn.” Mondriaan voelde zich geroepen deze wetenschap in zijn schilderijen uit te dragen.

    Lijnen en vlakken

    Vooralsnog was hij roepende in de woestijn. De wereld van dat moment verviel in dreiging en noodlot, de oorlog brak uit en het evenwicht tussen tegenstellingen was ver te zoeken. Mondriaan kreeg nare dromen en voelde zich onveilig. Hij nam de boot om in New York rust te vinden. Die vrijheid bracht de levenslust terug. Opnieuw zette hij zich aan de aan hemzelf opgelegde missie. De metropool bracht nieuwe inzichten en minder sobere composities. Maar nog altijd bestond zijn wereld uit lijnen en vlakken, primaire kleuren. In het beeldverhaal krijgt zijn filosofie vorm en duidelijkheid. “We zouden het neoplasticisme in alle facetten van de menselijke leefomgeving moeten integreren.” Het zet Erik de Graaf ertoe een architecturale vlakverdeling en sobere maar sprekende kleurstelling te tekenen. Over twee uitklappagina’s krijgt de idee van Mondriaan geheel in stijl beeld. Het is de werkwijze van deze striptekenaar die heel nauwgezet en gedetailleerd werkt, zonder te vervallen in een teveel aan bijzonderheden die het beeld tot zoekplaat dreigen te maken. Het moet meteen duidelijk zijn wat ik zie, waar ik naar kijk, welk verhaal wordt verteld. Aan het slot is Mondriaan ernstig verzwakt en snakt naar adem. Al puffend en hijgend verdwijnt hij in zijn eigen uitgelijnde wereld.

    MONDRIAAN, een betere wereld. Een gedramatiseerd verhaal gebaseerd op het leven van Piet Mondriaan. Scenario en tekeningen Erik de Graaf. Met tekstuele bijdrage van Wietse Coppes.

    Tentoonstelling in Mondriaanhuis Amersfoort naar aanleiding van de graphic novel van Erik de Graaf. De stripauteur eert de beroemde schilder met een kleurrijk verhaal over de laatste bewogen jaren van zijn leven in Parijs, Londen en New York. Nu te zien t/m 13 april 2025.