KUNST-stukjes

Tag: historie

  • A trip down memorylane: de jaren 60

    De jaren 60, deze staan in ons collectieve geheugen geëtst als het decennium van de ommekeer. De tijd waar er op alles en iedereen gehamerd werd dat alles anders moest, in elk geval anders dan voorheen. De naoorlogse generatie wilde het anders doen dan de vooroorlogse, helemaal anders, compleet anders. En die van tijdens de oorlog geboren waren alternatief genoeg om het voortouw te nemen. De wereld lag voor hen open, dachten ze. Het waren de jaren van na de wederopbouw doordat de oorlog het land deels had verwoest. Het ging Nederland weer goed, het land klom uit de put omhoog. De mogelijkheden reikten welhaast tot de hemel. De jongelui bouwden echter een toren van Babel en wisten niet meer correct te communiceren met de ouwelui. “de mensen zagen er anders uit, gedroegen zich anders, hadden andere denkbeelden en gebruikten een andere taal”

    Levendig historisch boek

    De jaren 60, die jaren van de meest ruchtmakende twintigers van de twintigste eeuw, de vorige voor deze nu. Het Grote Jaren 60 Boek is een trip down memory lane voor de mensen die het hebben meegemaakt. Een levendig historisch boek voor de kinderen en de kleinkinderen van na de geboortegolf die terug willen zien of de geschiedenis ons iets heeft geleerd. Hebben de jaren 60 van de vorige eeuw echt Nederland laten trillen op de grondvesten of is dat het verhaal dat tot legende werd door de tijd. Feit is dat er veel kon waar schijnbaar niets mogelijk was. Oude zuilen werden omver getrokken, heilige huisjes ingetrapt. Het was niet makkelijk voor de gevestigde orde om de conservatieve teugels te laten vieren.

    In een lijvige inleiding laten de samenstellers historici René Kok en Erik Somers en gepensioneerd archivaris Paul Brood de jaren 60 in woorden uitgebreid passeren. Maar Het Grote Jaren 60 Boek is vooral een fotoboek, een plaatjesboek, waarbij de bijschriften de beelden becommentariëren. Een reis terug in de tijd voor de ervaringsdeskundigen. Voor de oudere generatie een terugblik op een tumultueuze periode waarin zij de gevestigde orde zagen afbrokkelen, maar waarmee het achteraf gezien allemaal wel meeviel. Herkenbare voorvallen, data die de mond doet openvallen van verbazing en feiten waarvan je weet waar je was op die memorabele dag. Er is veel omgedraaid en afgewenteld, maar of het nu echt een ommekeer in doen en denken heeft betekent valt te bezien. Er is veel gesproken en nagedacht, bediscussieerd en gefilosofeerd. Maar er was ook veel actie als reactie. Geen woorden maar daden, maar alles met liefde en respect voor elkaar.

    Gekleurde herinneringen

    In Het Grote Jaren 60 Boek kijken de schrijvers en samenstellers met afstand naar deze bewogen jaren en vragen zich af of het werkelijk zo’n revolutionaire tijd was. “Of zijn de herinneringen en de eigentijdse getuigenissen teveel gekleurd? De werkelijkheid was – zo zien wij nu – wat genuanceerder en soms net iets anders dan we dachten.” Waren het echt de jongeren die zorgden voor de revolutie in de Nederlandse maatschappij? Het eerste politieke verzet echter kwam van de boeren en de pacifisten, en van de dienstplichtig militairen. De gevestigde orde reageerde daarop neerbuigend en lacherig in een poging orde en gezag te herstellen. Het lachen verging hen snel, dus kregen de Boerenpartij en de PSP een vertegenwoordiging in de kamer, terwijl de VVDM de officiële gesprekspartner van de minister van Defensie werd.

    De wereld was in de jaren zestig onrustig, in beweging en in verandering, trappen de auteurs in de inleiding een open deur in. Toenemende welvaart maakte mogelijk dat gezinnen een televisie konden kopen, of een auto, of eens met vakantie in het buitenland gaan. Elektrische apparaten bespaarden de huisvrouw veel tijd. Vrije tijd neemt toe. Vooral dankzij de televisie werd de wereld kleiner. Die beeldbuis was een van de oorzaken die bijdroegen aan het besef van een globale samenleving. Een maatschappij die moest veranderen op zoek naar nieuwe waarden en een eigen geloofwaardigheid. Een omstandigheid was ook de veel genoemde en geroemde generatiekloof: de confrontatie tussen de vooroorlogse en de naoorlogse generatie. Jongeren wilden een ander leven dan hun ouders leiden. Traditie en conventie waren uit, vrijheid en eigenheid kwamen in. Zuilen vielen om, kerken liepen leeg. “Minder naar de kerk, meer naar school, minder werken en meer seks”, merkt historicus Hans Righart op. Op de politieke agenda kwamen vrouwenemancipatie, abortus, homoseksualiteit en vrije seksuele omgang. Voorheen ondenkbare zaken werden mogelijk in de jaren 60: de introductie van de anticonceptiepil en het eerste naakt op de televisie.

    Veelbewogen jaren

    Alom is men bezig op de puinhopen van de oorlog nieuwe wijken en wegen aan te leggen. Als een feniks verrijst Nederland uit haar as. “Met zoveel sloop en nieuwbouw zou het geluid van de jaren 60 misschien het beste weergegeven kunnen worden met hei- en graafmachines, betonmolens en zandauto’s. Maar in de collectieve herinnering is het toch de muziek die ook in onze tijd nog klinkt.” Beat- en popgroepen worden in Nederland opgericht in navolging van vooral Engeland. Memorabele concerten van buitenlanders, The Beatles en The Rolling Stones doen ons land aan met alle gevolgen van dien, worden afgewisseld met optredens van groepen uit de Randstad. De blues van Cuby zet Drenthe op de kaart. Het boek besteed daar in beeld allemaal aandacht aan, naast de andere kunsten die het cultuurlandschap danig opschudden. Geen enkel item waarop met weemoed kan worden teruggezien laten Kok, Somers en Brood links liggen. Het nieuwe leven, wonen en werken, komt ruimschoots aan bod en ook de invulling van vrije tijd, het beoefenen van sport en de kinderen van de jaren 60 hebben beeldden in het boek.

    Het is een boek als één uit de serie een jaar in beeld, maar bestrijkt in dit geval een decennium. Daarvan zijn of volgen er meerdere, zoals Het Grote Jaren 70 Boek. Maar de jaren 60 zijn toch onmiskenbaar na de jaren 40 het meest memorabel en tot de verbeelding sprekend. “Nostalgie naar de tijd van de jeugd, naar mooie tijden en ervaringen is een heel gewone menselijke emotie”, citeer ik de auteurs. Dankzij de mogelijkheden van de techniek en de media hebben de jaren 60 een grote impact gehad op onze samenleving. Het was een periode van verandering, verzet en ontwikkeling. “Maar laten we die jaren wel in de juiste proportie bekijken. Voor de meeste mensen ging het leven gewoon door en was de enige modernisering de aankoop van een televisie en de eerste vakantie naar het buitenland.”

    Het drietal dat werkte aan deze uitgebreide terugblik op een veelbewogen decennium in de vaderlandse geschiedenis merken tot slot op: “Niettemin, bewogen jaren waren het, maar de foto’s zijn haarscherp!” Deze gevleugelde woorden vormen de strik om de verpakking van het boek, zijn de kers op de taart, de bekroning van een onderzoek. De haarscherpe foto’s geven een perfect uitgetekend beeld van de jaren 60 van de vorige eeuw. Een periode die vooral ruikt naar patchouli en nederwiet, maar die niet de vrede onder de mensen en de verdraagzaamheid voor dier en natuur heeft gebracht waarop men destijds zo had gehoopt.

    Het Grote Jaren 60 Boek. René Kok, Erik Somers, Paul Brood. Uitgeverij WBOOKS, 2023.

  • Rivalen in het beloofde land, een vuistdik geschiedenisboek

    Wat is dat toch met die Joden en Palestijnen, dat ze elkaar maar niet kunnen uitstaan. De een en de ander niet kunnen dulden op elkaars en eigen grondgebied. Die ongeschreven vete duurt eigenlijk al zolang de landstreek daar bewoond is. Want waren de Israëlieten naar Egypte getrokken omdat er hongersnood heerste in wat eens het Beloofde Land zou zijn? We schrijven een periode ver voor de jaartelling, in de tijd na de aartsvaders op het moment dat Jozef een hoge post had bij de farao. Maar het volk werd onderdrukt in het buurland en besloot terug te keren naar huis en haard, naar daar waar de grootouders geboren waren. Echter verbleven ze zolang elders dat ‘hun’ grondgebied door anderen werd bewoond inmiddels. Met harde hand en onder Gods leiding werd stad en streek weer ingenomen. Eigenlijk vergelijkbaar met wat er in de 20e eeuw speelde.

    Conflict van beide kanten bekijken

    De ruzie en onvrede tussen de volken in het stroomgebied van de Jordaan heeft wortels. Maar waar deze geaard zijn is niet eenvoudig te doorgronden. De wrok en haat schijnt van alle tijden en de oorsprong voert in eeuwen al ver terug. Het is te gemakkelijk te zeggen dat de Joden in Israël thuis horen omdat de Bijbel dat voorschrijft. En dat zij om die reden elk ander volk dat het land heeft ingenomen mogen uitmoorden en verdrijven. Historicus Jan-Auwke Diepenhorst heeft als specialist op het terrein van het Midden-Oosten en de Koude Oorlog een grote belangstelling voor het thema Israël en Palestina. Hij schreef over de kwestie een boek dat het formaat heeft van een bijbel. Voor zijn onderzoek naar het hoe en waarom is hij diep in de materie gedoken. Hij spit het beloofde land om vanaf de oudste oudheid tot het recente heden, uit de greppels en groeven haalt hij de redenen voor de eeuwige strijd naar boven. Hoewel Diepenhorst het conflict van beide kanten bekijkt om begrip van en voor de partijen te bepleiten, komt hij niet met een oplossing. In die positie zit hij niet, maar wel kan hij aangeven hoe het zover heeft kunnen komen.

    Antisemitisme is van alle tijden. Op diverse plekken wereldwijd zijn Joden door de eeuwen heen onderdrukt. Hitler blijkt niet de enige tiran die zijn haat omzette in vernietiging. Hij zal geleerd hebben van de geschiedenis en probeerde het werk dat voor hem anderen hadden aangevangen af te maken. De Jood was altijd ondergeschikt en werd onderdrukt, waarvoor de verklaring dat deze Jezus aan het kruis hebben genageld een plausibele is. Vanuit de oudheid tot in het heden voert Diepenhorst een achttal figuren ten tonele die de hoofdrolspelers in de onenigheid zijn. Spelers die in beide kampen hun sporen hebben gezet. Met hun ideeën en handelingen hebben bijgedragen aan heersende onrust en een mogelijke vrede in het gebied.

    Getraumatiseerde partijen

    Door het boek probeert de schrijver mij het verleden te laten begrijpen om zo beter over het heden en de toekomst te kunnen spreken. “Voor een uiteindelijke oplossing van het conflict gaat het niet om het vaststellen van de historische waarheid en wie gelijk heeft”, houdt hij mij voor. “Maar om begrip voor elkaars levensverhalen en situaties en om te beseffen hoe diep het trauma van de Holocaust zit bij Israëli’s en hoe dit nog steeds meespeelt bij allerlei beslissingen. Maar tevens hoe diep het trauma van de Nakba, de catastrofe, de vlucht van ruim 700.000 Palestijnen bij het ontstaan van Israël, is bij Palestijnen en hoe dit van invloed blijft op hun besluiten en acties.” Diepenhorst beseft dat de Nakba niet te vergelijken is met de Holocaust. Maar beide partijen zijn getraumatiseerd, wat hun handelingen over en weer verklaren.

    Echter vindt het probleem de oorsprong op een veel eerder tijdstip dan die van de 20e eeuw. Het verhaal begint bij de Oudheid en de verspreiding van de Joden over de wereld. Vanuit een biografisch perspectief van de hoofdpersonen wordt de geschiedenis van het conflict door Diepenhorst beschreven. En net als ieder treffen en elke wrijving waar ook ter wereld een historie heeft, voor de rivalen in het beloofde land is dat al niet anders. Alleen heeft dit verhaal bijzondere en daardoor scherpe kantjes. Speelt er meer dan enkel landjepik of opgestaan plaats vergaan. Spelen er de trauma’s mee. Maar ook de nauwelijks geheelde wonden van de Joden uit een ver verleden. De eeuwenlange wereldse Jodenhaat snijdt diep in hun vlees en daardoor is het volk weerbaar en strijdbaar geworden. Met de Bijbel in de hand kan gesteld worden dat de jood Saulus, die tot christen Paulus wordt, niet alleen medestichter is van het christendom, maar ook aanzet geeft tot een christelijk geïnspireerd antisemitisme. En zo openen mij de ogen op meerdere plekken in het boek en krijg ik een heldere kijk op het hoe en hoezo, het waarom en waardoor.

    Geen partij kiezen

    De Joodse diaspora is zo oud als de weg naar Rome. Maar juist in de 20e eeuw wil men daar een einde aan maken door een eigen plek voor het volk te creëren, een nieuw thuis. Daar hebben vooraanstaande figuren zich hard voor gemaakt. En zelfs werd hen een plek toegewezen in Oeganda, tevens een kolonie van Engeland evenals zij Palestina als wingewest zich hadden toegeëigend. In verschillende landen werden Joden achtergesteld en onderdrukt, maar de Tweede Wereldoorlog vormt hierin een triest hoogtepunt. Met de Holocaust is geprobeerd het volk uit te roeien. Daarom vonden de geallieerden het daarna niet meer dan logisch dat de Joden konden terugkeren naar het gebied waar ze volgens Bijbelse overlevering thuis horen, het Beloofde land. Probleem was dat dit land inmiddels terecht door anderen in gebruik was genomen. Het was niet braak blijven liggen wachten tot de oorspronkelijke bewoners er zouden terugkeren. Dus moest er voor de Palestijnen een nieuw land komen. Een probleem met twee verliezers was geschapen, want tot nu toe is uit de strijd nog geen winnaar opgestaan.

    Het is niet aan mij om op deze plek de geschiedenis van Joden en Palestijnen in het kort nog eens te herhalen. Jan-Auwke Diepenhorst heeft daarvoor al te lang de boeken doorvorst en de geschriften nagespeurd. Zijn verhaal geeft een compleet beeld van het vraagstuk. Het geeft niet de uitkomst, want nog telkens duurt de strijd voort en nog steeds is er geen voor beide partijen leefbare oplossing. De rivalen blijven tot de tanden toe bewapend tegenover elkaar staan en het blijft een smet op het blazoen van de wereldvrede. Het boek “Rivalen in het beloofde land” is een aanrader voor de lezer die meer wil weten over verleden, heden en toekomst van dit conflict. En zeker voor lezers die willen leren van dat verleden om begrip te hebben voor het heden en verlangend uitzien naar een vredige toekomst.

    Diepenhorst kiest geen partij, is niet voor of tegen de een dan de ander. Na het lezen van de verhalen hoef ik ook geen kant te kiezen, maar kan ik meer begrip opbrengen voor de manier waarop het zover is gekomen en waarom het nog langer voortduurt. Zoals er in geen enkele oorlog winnaars zijn en alleen de verliezers de wonden likken, zo is dat in de strijd om het beloofde land tevens het geval. Het land is beloofd, maar niemand geloofd daar nog in. De vuistdikke uitgave die daarover vertelt telt 528 uiterst interessante pagina’s. Een leerzame aanvulling op de bibliotheek met historisch verantwoorde en geschiedenis verdedigbare boeken.

    Rivalen in het beloofde land. Een geschiedenis van Joden en Palestijnen. Jan-Auwke Diepenhorst. Uitgeverij Omniboek, 2023.