Misschien schept afstand een objectief oordeel. Niet deelnemer zijn om een mening te geven. Of verwordt je dan tot de supporter van het voetbalspel. De beste stuurman aan de wal. Ben je te heftig bevooroordeeld wanneer je juist niet in het team speelt. Als de groep je heeft buiten gesloten of jij zelf de deur hebt dicht gedaan. Hoe dan ook schrijver, kunstenaar en huisarts Ignace Schretlen was katholiek en beleed dat streng als kind. Alles werd aangenomen als zoete koek. Maar door het leven getekend distantieert hij zich van dat geloof. Niet dat hij geen besef heeft dat er meer is tussen hemel en aarde, dat na lijden en dood er geen einde is. Maar de manier waarop de kerk dat uitstraalt is minder zijn gedachte. Hij staat langs de kant en is wellicht daarom gerechtigd een boek als “Lijden” te schrijven. Minder gekleurd door een geloven of een religie, maar gestoeld op kennis en wetenschap.
Wie is die man die op onderzoek gaat naar hoe en wat. Een ontdekkingsreis aanvangt naar de eigentijdse visies op de kruisweg en het laatste avondmaal. “Voor het conservatorium had ik onvoldoende talent”, stelt Schretlen zichzelf voor, “de kunstacademie en studie Nederlandse taal- en letterkunde boden volgens mijn ouders geen toekomstperspectief. Het werd uiteindelijk geneeskunde, gevolgd door filosofie. Mijn werk als huisarts, publicist en kunstenaar heb ik nooit los van elkaar gezien. Vanuit drie kanten krijg je zicht op de condition humaine (het lot van het mensdom), waarin lijden centraal staat.”
De wortels van het lijdensverhaal
Die verschillende standpunten zijn de pijlers waarop het geschrift ‘Lijden’ rust. Het geeft een goed fundament om de heiliging van deze gebeurtenissen uit de kruisweg betekenis te geven. De passie van Schretlen voor het lijdensverhaal van Jezus heeft een familiair trekje. Een bekende kruisweg circuleert in de familie, moeder ervoer de staties als afschrikwekkend. Maar voor de jonge Ignace waren de platen zo indrukwekkend dat hij nu voor zijn boek eerstens op zoek gaat naar de wortels van het lijdensverhaal. Om dat verleden dan te kunnen plaatsen in het heden.
In mijn reis door het boek ‘Lijden’ leidt Schretlen mij eerst over de weg van het lijden. Langs de geschiedenis van de kruisweg. Doet hij onderzoek naar het laatste avondmaal als pleisterplaats van de christelijke religie. Ontrafelt als een patholoog-anatoom het raadsel van het lijden. Het mysterie rond de dood. Daarbij is de kunst een middel om de emotie te stroomlijnen, onder controle te krijgen. Daarin kan de kunstenaar zijn eigen gevoel kwijt. En kan ik mijn gevoel ernaast leggen of er tegenaan laten leunen. De afbeelding kan wreed zijn, niets ontziend en alle details tonen van een menselijke realiteit. Maar het kan ook, zonder de werkelijkheid uit te beelden, mij pakken in mijn diepste zijn. Kunst hoeft niet voor te kauwen of uitleg te geven, juist zonder veel te zeggen heeft het een groot verhaal. Het moet op het gevoel werken en hoeft niet oogstrelend te zijn. In gelaagdheid spreekt het boekdelen. Daar waar de leegte getoond wordt raakt het aan de bodem van de put.
Moderne martelgangen
De kruisweg, dat is een lijdensweg ofwel een martelgang. Het appelleert aan het bloederige pad waarover Jezus door Jeruzalem liep naar Golgotha, de plaats waar hij werd gekruisigd. De kruisweg, want hij droeg zijn eigen kruis dat steeds zwaarder woog op zijn schouders. Zo gaat ieder wel een kruisweg in zijn leven. En weegt het kruis zwaarder naarmate de lijdensweg langer en het einde schijnbaar uitzichtloos is. Het Bijbelse lijdensverhaal dient als maatstaf voor moderne martelgangen. Al snel wordt een grote prestatie die met bloed, zweet en tranen is volbracht als kruisweg aangeduid. Zo haalt Schretlen als voorbeeld aan de eerste, mislukte, poging van Maarten van der Weijden de elfstedentocht te zwemmen. Daar zat niet alleen een Spartaanse krachtmeting achter, een uitermate enorme sportprestatie, maar zeker ook het schuldgevoel dat hij wel was genezen van leukemie terwijl andere kankerpatiënten hun ziekte met de dood moesten bekopen. Hij kan al te gemakkelijk als een moderne Jezus worden afgeschilderd die het kruis van al die patiënten op zich nam, maar het is eerder een boetedoening voor de schuld die hijzelf voelt maar onterecht is. Daarbij moest hij lijden, was de tocht een martelgang. En moest hij voortijdig stoppen met de euforie van het einde in zicht. Het werd een afgang voor hemzelf, maar de wereld lag aan zijn voeten.
De uitdaging die Maarten zichzelf oplegde is een modern lijdensverhaal. Om die omschrijving te duiden duikt Schretlen in de historie en verwoord de traditionele kruisweg. Dit is een beeldverhaal, een strip met 14 plaatjes – de staties, gebeurtenissen om bij stil te staan. Een uitleg in beeld om de ongeletterde kerkgangers het lijden te laten invoelen. Overigens was de taal die gebezigd werd het Latijn, en deze was ook niet bekend aan een ieder. Maar de kruisweg is niet voorbehouden aan het interieur van de kerk. Ook buiten in het veld treft men als wegkruis, een meditatieve plaats om even in te houden van de dagelijkse voortgang. Het kruis als symbool wordt op veel plekken en in diverse situaties gebruikt en misbruikt. Het christelijk vignet is een werelds beeldmerk geworden. Het lijden van Christus is misschien wel het meest tot de verbeelding sprekende verhaal in de Bijbel. Iedereen kan zich daar wel een voorstelling van maken, omdat lijden iets puur menselijks is. Dat lijden, die kruisweg, is een bron van inspiratie voor kunstenaars, schrijvers, dichters, componisten. Er is door de jaren een rijke schakering aan persoonlijke kruiswegen ontstaan. De 14 staties vormen een klankbord, bieden troost en perspectief en zijn voor velen een weg van hoop. Ignace Schretlen somt daarvan een aantal historische lijdenswegen en eigentijdse interpretaties op. Als huisarts gaat hij nader in op de kunst van het lijden, maar vooral als kunstenaar belicht hij het lijden in creatief perspectief.
De angst, de pijn, de dood
Uiteindelijk gaat Schretlen zelf los in zijn beeldend duiden van het onderwerp in zijn boek. En lijkt dat boek een motief om zijn kunst gedrukt te krijgen. Hij is diepzinnig bezig met dat lijfelijk en geestelijk ondergaan van pijn. Een doodsangst die hij in zijn professie dagelijks beziet en voelt. De schreeuw om hulp, het krijsen van angst, de gil van ontzetting is uit het schilderij van Edward Munch gebruikt als beeldmerk voor de kruisweg die Schretlen vastlegt. In zijn werk verbeeldt hij de angst, de pijn, de dood. Vooral in die verbeelding, van pijn, raakt de kunstenaar het gevoel. De emotie zit in het abstracte zijn meer dan in de stripachtige tekening of de bewerkte foto. Wel weet Schretlen waar hij het in zijn kunst over heeft, het heeft grond van bestaansrecht. Want hij heeft vooraf een gedegen fundament gelegd door zijn anatomie van de geschiedenis van de kruisweg te duiden. De uitgave ‘Lijden’, eigentijdse visies op de kruisweg en het laatste avondmaal, is een boeiend en op diverse bladzijden aangrijpend verhaal.
Of zoals Ignace Schretlen het zelf in zijn nawoord zegt: “Ofschoon wij allemaal met lijden te maken krijgen en we dagelijks geconfronteerd worden met het lijden van anderen, keren we het onderwerp het liefst de rug toe. Wij willen niet dat ons goede humeur hierdoor wordt verstoord. Voor lijden is geen plek in een al te rooskleurig afgeschilderde belevingswereld. Lijden vraagt om aandacht – maar die geven wij liever aan dingen die leuker zijn. Zelfs in de spreekkamer van dokters rust op lijden vaak een taboe. Wie zich waagt aan dit boek, moet vooroordelen opzijzetten en weerstand overwinnen.”
Lijden. Eigentijdse visies op de kruisweg en het laatste avondmaal. Ignace Schretlen. Waanders uitgevers, 2023.
