Een voorwoord. – De lagen van de tijd tekenen zich gestapeld af in een doorsnede genomen uit de aardschil. Er liggen daar duizenden verhalen onder onze voeten verborgen. Wij lopen over onze eigen geschiedenis. Verslagen, vertellingen, legendes, sages, vertelsels, parabelen. Alles wat in woorden valt uit te drukken heeft moeder aarde in zichzelf opgeslagen. Archeologen pellen de schil voorzichtig en nauwkeurig laag voor laag af om geen verhandeling en geen uiteenzetting te missen, geen woorden over te slaan zodat het hele verhaal van mensheid en aards bestaan gevormd kan worden. De lagen geven, net als jaarringen, de tijd aan. In die tijd, door de tijd heen, is er van alles met die aarde gebeurd, heeft de boom allerlei voorvallen doorstaan. Onuitgesproken geven de dimensies uitdrukking aan de geschiedenis. Wie de aardlagen kan lezen als een historisch boek kan diep graven om de tijden voor nu naar boven te halen.
En dus. – Die gedachten komen bij mij naar boven wanneer ik mij situeer voor de werken van Johannes Steendam in Museum Galerie Heerenveen, kortweg Galerie MUGA. Sta ik stil bij de olievelden van Steendam en probeer ik de abstractie werkelijkheid te maken, dan overkomt mij deze mijmering. Want het is net alsof de kunstenaar een spadesteek uit de bodem heeft gespit waarin aardlagen zich manifesteren. In zijn werken lees ik derhalve in een moment de tijd.
Olie op hout
Op blokken hout heeft Steendam bruine lagen olie gesmeerd. Oilfield on earthlayer. Olie in diverse bruine tinten afkomstig van verschillende machines en motoren. De lagen, brede lijnen en smalle horizontale kwaststreken, lopen autonoom parallel maar zijn ook in samenhang naast elkaar. De materie blijft na verwerking in beweging, het ettert na en vloeit door. Olie is actief en dynamisch – als grondstof om een object in gang te houden. Het is het bloed dat door de aderen stroomt, het zorgt voor smering, reiniging, bescherming én koeling. Die eigenschap zet door in het olieveld, een actieve grond die de tijd bedrijvig stilzet.
Niet alleen de olie die bij het verversen uit de carter stroomt gebruikt Steendam voor zijn composities. Ook de olie van de zonnebloem of het koolzaad, olijf en soja. Smeerolie en kruipolie, misschien wel een druip visolie of levertraan. En alle met verschillende viscositeit om stroperig te smeren of waterig te vloeien. Zo ontstaan energieke werken die beweeglijk levendig blijven. Waar de tijd vat heeft op de lagen in de bodem, zo heeft dit op den duur invloed op de oliewerken van Steendam. Valt er in de grond een verhaal te lezen, zo ligt in het olieveld een vertelling gesloten.
Vaasvormen
Dat rapport kan ook opgemaakt worden aan de hand van de vaasvormen van Paul Vinken. Het vergt wel een andere invalshoek, maar ook daar heeft de tijd vat op de vorm. Is de tijd in de oliewerken in realiteit aanwezig, bij de vazen is het een abstracte voortgang. De vormen houden in de kantige buik de inhoud met moeite vast. Door gaten stroomt de energie, terwijl de zijden deze met kramp proberen binnen te houden. De lichamen als lijven van plompe dames staan stijf in de houding, daarin is de groei stil gebleven waarbij de tijd het is ontvlucht.
Vinken heeft de verschillende variaties op het thema de uitstraling van een leger gegeven, een troep homogene vormen, een menigte dertien in een dozijn. Stijlvol uitgevoerd, fraai belijnd, maar met minder beleving in vergelijking met de blokken olie. De vazen zijn gesneden uit hout, hardboard of triplex. Perspex geeft de vorm doorzicht of een fluïde karakter. De randen zijn gevlochten met een draad in afwijkende kleur, ook wel heeft de kunstenaar T-rips gebruikt om een en ander bij elkaar te houden.
Overgang
In de eenvoudig beschilderde pallets zie ik een overgang van de olievelden naar de vaasvormen. De zes planken van de europallet zijn door Steendam in diverse tinten gekleurd. Geen olie stroomt langs het hout, maar olieverf geeft leven aan het gebruiksvoorwerp. Draagt het gewoonlijk een zware last, door kunstzinnige handen is het een gestileerd schilderij geworden. Een abstracte weergave die de essentie van een landschap verbeeld. Even statisch als de sculpturale vaasvormen. De tijd krijgt er maar geen vat op, de vorm heeft echter wel invloed op het moment. Dat ogenblik is voor een tijdje te beleven in deze galerie, op die plek, daar.
Het naschrift. – Een banaan ligt te lang onaangeroerd op de fruitschaal. Het gekromde wezen begint ten einde raad te rotten. Want vraagt het zich af: ben ik niet smakelijk genoeg? Beseft echter niet dat het onderdeel is van een experiment, hoe zal het dat ook. Het rotten openbaart zich in stippen en vlekken op de schil. Van binnen uit protesteert de banaan tegen het gebrek aan aandacht. Deze natuurlijke schildering doet mij op dat moment denken aan de oilfield drippings van Johannes Steendam. Deze ontdekking deel ik op Facebook, waarop de kunstenaar reageert. Ik post vervolgens de voortgang van rottijd op zijn Messenger en Steendam gaat aan het werk met een rottende banaan als inspiratie voor een compositie op papier. Het resultaat is bijzonder en verrassend. Gesigneerd zit het object bij mij dan in de brievenbus, met commentaar van de kunstenaar: “Het was me een waar genoegen, erg leuk om te doen. Hou van zulke verhalen. Veel plezier met de banaan.” Dus, een echte Johannes Steendam bij mij op de fruitschaal (of aan de muur)! Met een nieuwe gedachte: de ‘Comedian’ van Maurizio Cattelan, de met ducttape vastgeplakte banaan.
Olie en Vorm. Tentoonstelling werken van Johannes Steendam en Paul Vinken bij Museum Galerie Heerenveen (MUGA), Minckelersstraat 11 in Heerenveen. Van 11 mei t/m 22 juni 2025.
