In gewone taal geschreven kunstgeschiedenis, of beter gezegd: in duidelijke taal, is dit stukje cultuurhistorie laagdrempelig beschreven. Daar deze dikwijls in lastige bewoordingen, zo niet hoogdravende vaktaal, wordt omschreven. Maar dit boek blijft bij de basis van het kunnen weten. Vliegt niet op naar hogere sferen van historici en professoren, die de kunst schijnbaar tot een elitair verschijnsel maken. Terwijl kunst er voor de massa is, ofwel zou moeten zijn. Kunstwerken behoren onder het volk te rouleren of althans voor de mensen zichtbaar te zijn. Niet in depots en kluizen staan te verstoffen, bij wijze van spreken. Ook de tekeningen en schilderijen van Vincent van Gogh moeten zichtbaar zijn. Soms gaat er één voor een astronomisch bedrag van hand tot hand, maar de meeste hangen zichtbaar in bijvoorbeeld het Kröller-Müller Museum. Daar zijn ze thuis, want om een plaats te krijgen bij ons boven de bank is mijn budget niet toereikend.
Het kind dat bleef kijken
Hoewel het boek “Vincent” van Janneke Ipenburg in opzet voor kinderen is geschreven, hebben grote mensen en volwassenen er zeker ook een les aan. De schrijver laat Vincent van Gogh in eenvoudige bewoordingen zijn leven meemaken. Als een autobiografie geschreven biografie. Vincent wordt beschreven als kleine jongen die een dode veldmuis tekent, tot de grote bebaarde man die zichzelf van het leven berooft. Als kind ligt de wereld voor hem open, als volwassene ziet hij er geen uitweg meer in. Hoe een mens van vrolijk opgeruimde ziel tot een depressieve donkere geest kan uitgroeien. Het is een triest verhaal, maar wel met zonnige hoogtepunten voordat de duistere dalen een mens tot nietig verklaren. Zijn fantasie in de werkelijkheid blijft voortleven met de kunstwerken. Met zijn scherpe blik is hij altijd kind gebleven dat onderzoekt en speurt naar nieuwe manieren om het zichtbare tastbaar weer te geven. Met beschouwende voetnoten wordt de tijdlijn van zijn bestaan in het boek als in vogelvlucht doorgenomen.



“Vincent” is een eenvoudig album met heldere teksten en beeldende tekeningen. Met als subtitel “Leven om te schilderen” kan de hoofdpersoon trots zijn ook op deze manier in de dood voort te leven. Voor kinderen geschreven, want de historie laat zien dat de schilder dol was op kinderen. Hij was een echte kindervriend en familieman, die echter nooit het zoete genot van een gezin mocht smaken. Zijn verhaal is volwassen, door Ipenburg bekeken met kinderogen. De tekeningen zijn daarom net als de teksten in eenvoud, maar veelzeggend beeldend en ondersteunen perfect het verhaal. Ten volle in de leefwereld en het gedachtegoed van het kind. Van het kind Vincent dat ogenschijnlijk maar niet volwassen wilde worden. Hij leefde in zijn eigen wereld. Is dat niet werkelijk met alle kunstenaars zo, dat ze de kindertijd maar niet willen loslaten? Dat ze de fantasie van vroeger echter niet krampachtig vasthouden, maar dat het een natuurlijk proces is om de wereld met andere ogen te bekijken. Dat ze het zijn zien alsof dit voor het eerst op hun pad komt. En zo ons, waarvan het zicht al vervuild is, laten zien hoe het kan zijn. Kinderogen zien nog de romantiek in het zijn. De zon zien schijnen achter donkere wolken. De zon als het ware zien zakken in de Zuiderzee en dat met een palet kleuren de eeuwigheid in schilderen. Niet tekenen als een kind, maar kijken alsof je nooit volwassen bent geworden. Zo kan ik het prentenboek “Vincent” doornemen en zijn belevenissen op de voet volgen.
Het leven tekent hem
Het leven tekent hem, letterlijk. In het boek is hij eerst een stralend kind, zich verwonderend over de kleine dingen des levens. Maar gaandeweg kromt zijn rug en hangen zijn schouders. Het leven valt hem zwaar, maar de zonzijde houdt hem staande. Hij leeft om te schilderen, maar soms lijkt het wel dat hij schildert om te leven. Vincent is hét prototype van de kunstschilder. Gaat helemaal op in zijn werk, leeft een armoedig bestaan, is een bohemien. Een zwerver door het leven in de kunst. Naarmate de tijd vordert sombert hij steeds meer. Niet het schilderen slaat hem neer, maar het leven doet hem dieper naar de dood zakken. Het werken met kleuren en licht houdt hem juist op de been, trekt hem steeds terug het leven in. “We kunnen eigenlijk alleen onze schilderijen laten spreken”, schrijft hij in zijn laatste brief aan broer Theo. Vincent heeft veel brieven geschreven en daardoor is zijn leven en werken duidelijk geboekstaafd. Daardoor kunnen wij nu nog met hem meeleven.
Schilderijen spreken, tekeningen vertellen
De tekeningen van Janneke Ipenburg hebben de kracht van Vincents schilderijen in zich. Met eenvoudige belijning en in kleurvlakken en figuratie is een meervoudige zeggingskracht bereikt. Zijn schilderijen spreken, de tekeningen van Ipenburg vertellen. Details uit Van Goghs schilderijen komen terug in de prenten van het boek. Zo kan de levenslijn beeldend gevolgd worden. Zien we de schilder zijn geliefde onderwerpen schilderen. De landarbeiders met gekromde ruggen. Schilderend en plein air in de duinen bij windkracht acht. Hij schetst de aardappeleters en schrijft erover naar Theo. Deze toont hem werk van de dan moderne schilders en laat hen met hem kennis maken. Vincent leert ervan, zoals het leven hem leerde schilderen want op een academie hield hij het maar (te) kort uit. De verf stroomt door zijn aderen, warm als de late zomerzon. Zijn stijl ontwikkelt zich van de bruine verfstreken bij mijnwerkers en landarbeiders naar lossere stippen en streepjes in felle kleuren bij zonnebloemen en sterrenacht. In Frankrijk vindt hij prachtig licht en een machtige sterrenlucht.


De natuur geeft hem zoveel vreugde, het landschap genoeg voldoening om te schilderen. Ook maakt hij graag portretten. Maar het leven geeft hem smart, hij eet slecht en drinkt veel. Dat leven richt hem uiteindelijk te gronde, het vreet hem op. Maar altijd blijft het schilderen de laatste strohalm. Daarin vindt hij troost, ook als hij weer in de war raakt. “Beste Theo, (…) Ik mag nu alleen tekenen, omdat ik vorige week mijn verf probeerde op te eten. Ik weet ook niet wat mij bezielde.” ‘Hij sluit zijn ogen. Hij ziet nog steeds de zon. Maar ik voel niets, denkt hij.’ Zijn emotie echter sluit hij op in de schilderijen en daarmee sluit hij ook zijn leven af. Het slot in het boek is daar veelzeggend, want niets gaat de schrijver uit de weg. Wat zo mooi is begonnen, eindigt triest. ‘Wist het korenveld wat er zou gaan gebeuren? Het ziet de man met de rode haren, zijn rug gebogen. Zijn vermoeide ogen gericht naar de wolken. De wind aait zijn gezicht, nog eenmaal… De grond, waar hij zo van hield met alle hartstocht die in hem zat, vangt hem op.’
Vincent. Leven om te schilderen. Janneke Ipenburg, tekst en illustraties. Uitgave Kröller-Müller Museum, Otterlo in samenwerking met Uitgeverij Leopold, Amsterdam, eerste druk 2026.






