Tag: Kröller-Müller

  • Kijken alsof je nooit volwassen bent geworden

    In gewone taal geschreven kunstgeschiedenis, of beter gezegd: in duidelijke taal, is dit stukje cultuurhistorie laagdrempelig beschreven. Daar deze dikwijls in lastige bewoordingen, zo niet hoogdravende vaktaal, wordt omschreven. Maar dit boek blijft bij de basis van het kunnen weten. Vliegt niet op naar hogere sferen van historici en professoren, die de kunst schijnbaar tot een elitair verschijnsel maken. Terwijl kunst er voor de massa is, ofwel zou moeten zijn. Kunstwerken behoren onder het volk te rouleren of althans voor de mensen zichtbaar te zijn. Niet in depots en kluizen staan te verstoffen, bij wijze van spreken. Ook de tekeningen en schilderijen van Vincent van Gogh moeten zichtbaar zijn. Soms gaat er één voor een astronomisch bedrag van hand tot hand, maar de meeste hangen zichtbaar in bijvoorbeeld het Kröller-Müller Museum. Daar zijn ze thuis, want om een plaats te krijgen bij ons boven de bank is mijn budget niet toereikend.

    Het kind dat bleef kijken

    Hoewel het boek “Vincent” van Janneke Ipenburg in opzet voor kinderen is geschreven, hebben grote mensen en volwassenen er zeker ook een les aan. De schrijver laat Vincent van Gogh in eenvoudige bewoordingen zijn leven meemaken. Als een autobiografie geschreven biografie. Vincent wordt beschreven als kleine jongen die een dode veldmuis tekent, tot de grote bebaarde man die zichzelf van het leven berooft. Als kind ligt de wereld voor hem open, als volwassene ziet hij er geen uitweg meer in. Hoe een mens van vrolijk opgeruimde ziel tot een depressieve donkere geest kan uitgroeien. Het is een triest verhaal, maar wel met zonnige hoogtepunten voordat de duistere dalen een mens tot nietig verklaren. Zijn fantasie in de werkelijkheid blijft voortleven met de kunstwerken. Met zijn scherpe blik is hij altijd kind gebleven dat onderzoekt en speurt naar nieuwe manieren om het zichtbare tastbaar weer te geven. Met beschouwende voetnoten wordt de tijdlijn van zijn bestaan in het boek als in vogelvlucht doorgenomen.

    “Vincent” is een eenvoudig album met heldere teksten en beeldende tekeningen. Met als subtitel “Leven om te schilderen” kan de hoofdpersoon trots zijn ook op deze manier in de dood voort te leven. Voor kinderen geschreven, want de historie laat zien dat de schilder dol was op kinderen. Hij was een echte kindervriend en familieman, die echter nooit het zoete genot van een gezin mocht smaken. Zijn verhaal is volwassen, door Ipenburg bekeken met kinderogen. De tekeningen zijn daarom net als de teksten in eenvoud, maar veelzeggend beeldend en ondersteunen perfect het verhaal. Ten volle in de leefwereld en het gedachtegoed van het kind. Van het kind Vincent dat ogenschijnlijk maar niet volwassen wilde worden. Hij leefde in zijn eigen wereld. Is dat niet werkelijk met alle kunstenaars zo, dat ze de kindertijd maar niet willen loslaten? Dat ze de fantasie van vroeger echter niet krampachtig vasthouden, maar dat het een natuurlijk proces is om de wereld met andere ogen te bekijken. Dat ze het zijn zien alsof dit voor het eerst op hun pad komt. En zo ons, waarvan het zicht al vervuild is, laten zien hoe het kan zijn. Kinderogen zien nog de romantiek in het zijn. De zon zien schijnen achter donkere wolken. De zon als het ware zien zakken in de Zuiderzee en dat met een palet kleuren de eeuwigheid in schilderen. Niet tekenen als een kind, maar kijken alsof je nooit volwassen bent geworden. Zo kan ik het prentenboek “Vincent” doornemen en zijn belevenissen op de voet volgen.

    Het leven tekent hem

    Het leven tekent hem, letterlijk. In het boek is hij eerst een stralend kind, zich verwonderend over de kleine dingen des levens. Maar gaandeweg kromt zijn rug en hangen zijn schouders. Het leven valt hem zwaar, maar de zonzijde houdt hem staande. Hij leeft om te schilderen, maar soms lijkt het wel dat hij schildert om te leven. Vincent is hét prototype van de kunstschilder. Gaat helemaal op in zijn werk, leeft een armoedig bestaan, is een bohemien. Een zwerver door het leven in de kunst. Naarmate de tijd vordert sombert hij steeds meer. Niet het schilderen slaat hem neer, maar het leven doet hem dieper naar de dood zakken. Het werken met kleuren en licht houdt hem juist op de been, trekt hem steeds terug het leven in. “We kunnen eigenlijk alleen onze schilderijen laten spreken”, schrijft hij in zijn laatste brief aan broer Theo. Vincent heeft veel brieven geschreven en daardoor is zijn leven en werken duidelijk geboekstaafd. Daardoor kunnen wij nu nog met hem meeleven.

    Schilderijen spreken, tekeningen vertellen

    De tekeningen van Janneke Ipenburg hebben de kracht van Vincents schilderijen in zich. Met eenvoudige belijning en in kleurvlakken en figuratie is een meervoudige zeggingskracht bereikt. Zijn schilderijen spreken, de tekeningen van Ipenburg vertellen. Details uit Van Goghs schilderijen komen terug in de prenten van het boek. Zo kan de levenslijn beeldend gevolgd worden. Zien we de schilder zijn geliefde onderwerpen schilderen. De landarbeiders met gekromde ruggen. Schilderend en plein air in de duinen bij windkracht acht. Hij schetst de aardappeleters en schrijft erover naar Theo. Deze toont hem werk van de dan moderne schilders en laat hen met hem kennis maken. Vincent leert ervan, zoals het leven hem leerde schilderen want op een academie hield hij het maar (te) kort uit. De verf stroomt door zijn aderen, warm als de late zomerzon. Zijn stijl ontwikkelt zich van de bruine verfstreken bij mijnwerkers en landarbeiders naar lossere stippen en streepjes in felle kleuren bij zonnebloemen en sterrenacht. In Frankrijk vindt hij prachtig licht en een machtige sterrenlucht.

    De natuur geeft hem zoveel vreugde, het landschap genoeg voldoening om te schilderen. Ook maakt hij graag portretten. Maar het leven geeft hem smart, hij eet slecht en drinkt veel. Dat leven richt hem uiteindelijk te gronde, het vreet hem op. Maar altijd blijft het schilderen de laatste strohalm. Daarin vindt hij troost, ook als hij weer in de war raakt. “Beste Theo, (…) Ik mag nu alleen tekenen, omdat ik vorige week mijn verf probeerde op te eten. Ik weet ook niet wat mij bezielde.” ‘Hij sluit zijn ogen. Hij ziet nog steeds de zon. Maar ik voel niets, denkt hij.’ Zijn emotie echter sluit hij op in de schilderijen en daarmee sluit hij ook zijn leven af. Het slot in het boek is daar veelzeggend, want niets gaat de schrijver uit de weg. Wat zo mooi is begonnen, eindigt triest. ‘Wist het korenveld wat er zou gaan gebeuren? Het ziet de man met de rode haren, zijn rug gebogen. Zijn vermoeide ogen gericht naar de wolken. De wind aait zijn gezicht, nog eenmaal… De grond, waar hij zo van hield met alle hartstocht die in hem zat, vangt hem op.’

    Vincent. Leven om te schilderen. Janneke Ipenburg, tekst en illustraties. Uitgave Kröller-Müller Museum, Otterlo in samenwerking met Uitgeverij Leopold, Amsterdam, eerste druk 2026.

    Kröller-Müller, Vincent van Gogh

  • Toorop in voetsporen Van Gogh

    Het uitdrukken van emotie door middel van de werkelijkheid sprak Charley Toorop aan in het werk van Vincent van Gogh. Niet het reproduceren van de zichtbare omgeving, maar de ervaring daarbij geeft beeld in vlak en vorm. Daardoor kunnen kleuren afwijken van de werkelijkheid, omdat een stemming rood kan aanvoelen terwijl de lucht blauw en de sfeer zichtbaar in beweging is en zindert van verrukking. Het is dit basale plezier dat zich laat vertalen in expressieve penseelvoering en intens emotioneel kleurgebruik. Naar deze gecompliceerde eenvoud die uitdrukking geeft aan persoonlijke gedachten bij de algemene waarneming was Toorop op zoek. Deze verbeelding vond ze in de schilderijen en tekeningen van Van Gogh.

    Vooral het beleven en weergeven van de zelfkant van het leven, de eenvoudige mens met pijn en moeite, het bloed zweet en tranen gevoel. Dat is wat Charley Toorop in gedachte en verwerking, idee en uitwerking, overneemt van deze bevlogen schilder. En natuurlijk zijn er meerdere kunstenaars na hem waarop Van Gogh van invloed is geweest, stromingen die zich door zijn expressieve aanpak lieten inspireren. Stijl en vormgeving worden bepaald door en zijn een reactie op wat eerder heeft plaats gevonden en is gebezigd. Het huidige geslacht staat op de schouders van de voorgaande generatie. Sterke schouders die een stijl en beweging kunnen dragen. Slechts enkele figuren in de massa zijn meer dan figurant en steken boven het maaiveld uit. Schudden het speelveld van de kunst op en zetten onbewust en onbedoeld misschien een nieuw isme in gang. Zo iemand is Van Gogh achteraf gezien.

    Donkerte van het leven

    Het Kröller-Müller Museum kan als geen ander museum deze verwantschap laten zien door het werk van beide kunstenaars te tonen. Zowel van Toorop als van Van Gogh bezit het Kröller-Müller de grootste verzameling werken. Daarom kunnen de schilderijen en tekeningen permanent naast elkaar worden getoond en kan studie worden gemaakt naar relaties en parallellen. Beide zielen hebben één gedachte, waarbij Toorop bij wijze van spreken in de voetsporen van Van Gogh is getreden. Niet alleen voor wat betreft de kunst, maar ook het in praktijk brengen van inzicht en opvatting. Denkt Vincent eerst nog prediker onder mijnwerkers te zijn, later laat hij in beeld de armoede en moeite zien waarin en waarmee deze mensen hun leven vullen. Door Van Gogh kregen deze stervelingen een persoonlijk karakter. Keek hij uit over de weidse landschappen en bracht deze tot leven in kleur en penseelvoering. Hij zag de mens en keek in de spiegel, het bracht hem tot negatieve gedachten en grootse werken. Het leed verkorte zijn leven maar maakt zijn nalatenschap duurzaam.

    De donkerte van het leven trok ook Charley Toorop aan. In Vincent van Gogh zag ze haar voorganger, hij wees haar als het ware de weg en met zijn werk kon zij datzelfde pad inslaan. “Van Gogh hielp haar om een weg te vinden naar het visualiseren van een bezielde werkelijkheid”, schrijft Benno Tempel in zijn voorwoord van de catalogus bij een tentoonstelling. Een catalogus die na een studie naar de invloed van het werk van Van Gogh op het kunnen van Toorop is verschenen. Niet alleen door haar krachtige middel om beeld te geven aan deze mensen, ook in de praktijk van het voeren van actie zette zij zich in. De levens van Van Gogh en Toorop sluiten in principe op elkaar aan, kunnen elkaar bedekken. Het is alsof zij zijn jas aan heeft getrokken – een jas vol verfspatten, wanhoop en genade – die hij zelf levensmoe aan de wilgen had gehangen. Ook zij liet zich door diepe dalen leiden, maar de kunst voerde haar naar hoge pieken. In de kunst vond zij zichzelf, als is het schilderen en tekenen een therapie om het leven aan te kunnen.

    Geëngageerd kunstenaarschap

    In het boek wordt Charley Toorops fascinatie voor Vincent van Gogh beschreven. Vooral de intense gewaarwording van het leven als zijn sprak haar aan. Het verbeelden en beschrijven in schilderijen, tekeningen en brieven maakt Van Gogh tot emotioneel chroniqueur van het tragische bestaan. Een geschiedschrijver van de periferie van het wezen. In een korte biografie geeft Renske Cohen Tervaert aan op welke manier deze levenslijnen elkaar kruisen en samen opgaan. In het interbellum van de twintigste eeuw ontdekte Toorop een haar passend geëngageerd kunstenaarschap, waarin haar interesse voor de psyche van de mens en haar zoektocht naar spiritualiteit een plaats konden krijgen. Van Gogh is daarin in eerste instantie haar gids, later zal zij zelf deze reis aan kunnen en worden geroemd om haar uitbeelding van emoties. De uitgave legt beide levens naast elkaar, toont voorbeelden van overeenkomst en navolging. Voor beide schilders was kunst een medicijn, een middel om te overleven. Waarbij in het geval van Vincent de medicatie niet toereikend bleek en bij Charley het haar wezen rechtvaardigde.

    Charley Toorop had een obsessie voor de realiteit en vond in het na zijn dood gecreëerde beeld van Van Gogh als kunstenaar verwikkeld in een persoonlijke strijd met oog voor de harde realiteit en het menselijk leed – “de worstelende mensch die de menschelijke ellende doorvoeld heeft” – een voorbeeld om dat spoor te volgen. Dichterlijk beschreven zou Toorop een reïncarnatie van Van Gogh kunnen zijn. Nog geen jaar na schilders vroegtijdige dood kwam Charley Toorop ter wereld. Terwijl ze opgroeide en zich ontwikkelde was zij getuige van Van Goghs almaar toenemende roem. “In Van Gogh vond Toorop (…) een gelijkgestemde; met hem deelde ze een liefde voor de rauwe realiteit, evenals voor de natuur”, schrijft Franka Blok in haar essay. “Het zien van en lezen over Van Goghs kunst bleek niet langer genoeg, ook de plekken waar hij had gewerkt moesten bezocht worden.” En met Van Gogh en Toorop als leidraad gaat de lezer van de catalogus en de bezoeker van de tentoonstelling op reis langs deze plekken.

    Charley Toorop, liefde voor Van Gogh. Publicatie naar aanleiding tentoonstelling in Kröller-Müller Museum van 24 mei tot 14 september 2025. Teksten Renske Cohen Tervaert, Franka Blok, Merjet Brolsma, Wessel Krul, Benno Tempel. Uitgave Waanders Uitgevers / Kröller-Müller Museum, 2025.