Kunstenaars maken kunst voor het volk. Het werk moet vanuit het atelier de wereld in. Zou je denken. Kunst zal onder de mensen zijn. Tentoongesteld in musea, verkocht in galeries. Maar werkt de kunstenaar voor het publiek? Past de kunstenaar zijn of haar werk aan, aan wat dat publiek wil zien. Vindt de massa het esthetisch in orde. De roem en het geld kunnen de kunstenaar maken en breken. De zichzelf respecterende kunstenaar staat stevig in de schoenen, maar loopt er bij voorkeur niet naast. Er worden geen variaties op een gevonden thema gemaakt, geen dertien in een dozijn kunstwerken. Iedere compositie zet aan tot een nieuw werk, elke creatie verwacht een ander experiment, een volgend inzicht. De kunstenaar groeit in de beelden om tot dat ene sublieme kunstwerk te komen. Dat kunstwerk dat zijn of haar oeuvre afsluit, het is volbracht. Tot die tijd is het volgende werk voortdurend beter dan het vorige. Maar wel bedoelt voor de gemeenschap, bestemt voor de openbaarheid. De kunstenaar heeft een verhaal, een boodschap welke de wereld in moet. Niet gevangen blijven tussen de vier muren van de werkruimte of de opslag. Maar ook niet verdwijnen in een kluis of de kelder. Na jaren op zolder ontdekt worden en op waarde geschat bij “Tussen kunst en kitsch”. Mag je verwachten.
En dan die enkele kunstenaar, die piekert en ploetert. Puft en hijgt op het werk en zich met bloed, zweet en tranen een plaatsje in de kunstgeschiedenis hoopt te verwerven. Is het hem of haar daar om te doen. Of wordt er gewerkt en gezwoegd omdat dit een heilig moeten is. Men kan niet anders. Het is geen werk, het is een opgave. Niemand echter die dit de kunstenaar heeft opgedragen; het zit hem of haar in de genen, het is er bij de geboorte in gebakken. Een gevoel moet tot uitdrukking komen, meer dan dat er een kopie van de omgeving dient te staan. Het is daarom alsof Tjibbe Hooghiemstra kunst voor zichzelf maakt. Althans zijn getekende collages doen dat vermoeden. In die mixed media composities, papier collés, ‘vloeien tekeningen en schilderkunst samen in spanning en evenwicht. Het gebaar van de kunstenaar is overal aanwezig’, lees ik in het boek waarin een aantal van deze werken is opgenomen en deel uitmaken van de collectie van de Verbeke Foundation: Here in this Spring.
Balans tussen stilte en spraak
De titel van het boek verwijst naar een gedicht van Dylan Thomas. Het omschrijft de werken of eigenlijk andersom, het werk illustreert het gedicht. “Symbols are selected from the years” is een poëtische zin die de toon zet van de tekeningen. En die collages reflecteren de gedachte bij het woord. Het is geen eenvoudig werk om te doorgronden, deze werken van Hooghiemstra. De in de uitgave opgenomen tekeningen lijken schetsen voor de andere paden die Tjibbe in de kunst bewandelt. Deze collages verbeelden of beter omschrijven het gedachtegoed in zijn kunst. De ideologie en filosofie hoe de wereld er volgens de kunstenaar uit zal moeten zien, zijn wereld. Schetsen die moeilijk actief te begrijpen zijn, omdat deze de geest van de maker weergeven. Een blik in het brein, zien wat verborgen is. De tekeningen openen de ogen, geven een inzicht in het motief van Hooghiemstra.
Raadselachtig zijn de tekeningen in “Here in the Spring”. Ze balanceren tussen stilte en spraak lees ik in het boek. “Als kunstenaar die zich instinctief aangetrokken voelt tot geïsoleerde en verweerde plaatsen, suggereren zijn werken een gevoeligheid die scherpzinnig beschouwend en meer dan een beetje melancholisch zijn.” In dit werk zijn herinneringen van reizen verzameld. Geen snelle kiekjes van toeristische schoonheid, maar gedachten bij onbeduidende hoeken en gaten. De kunstenaar ziet om het hoekje van wat algemeen als mooi wordt aanvaard. En maakt daarmee ook geen fraai werk. Want dat is niet het uitgangspunt. “Zijn kunst bestaat uit het eren van het alledaagse, het vieren van wat maar al te vaak over het hoofd wordt gezien.”
foto © Tineke Schuurmans
Rustig expressieve composities
Het zijn gekrabbelde fragmenten, scherven herinnering schetsmatig op papier gezet. Als een droom waaruit ontwaakt slechts flarden teruggedacht en weergegeven kunnen worden. Bladerend door het boek grasduin ik als het ware door de emotie van de kunstenaar. En daar kan ik een gevoel bij hebben, terwijl ik de ervaring niet deel. Het is niet makkelijk te doorzien, geen eenvoudig inzien. De reisgids om zijn ontroering te bespeuren, navigeren langs de route van zijn denken, is niet altijd even goed te lezen. Zolang ik de juiste taal niet spreek komen mij de tekeningen als warrig en onsamenhangend over. De dragers van de tekeningen zijn even onnoemelijk als de inspiratie dat is. Oude gebruikte papieren geven het werk structuur. Plaatsen de gedachten in de tijd. Het heeft een leven, vertelt erover.
Meer nog dan zijn andere werken zijn deze rustig expressieve composities diep persoonlijk. In dit werk legt de kunstenaar zijn ziel bloot. Laat hij meer los dan voor mogelijk gehouden wordt, omdat de collages schuren en schaven aan mijn beoordeling. Krachtig en kwetsbaar doen deze een beroep op mijn inlevingsvermogen. Niet meteen weet ik wat ik zie, en dat hoeft ook niet want de zichtbare werkelijkheid is niet altijd heilig. Hooghiemstra geeft in zijn werk een vingerwijzing, beeldt half wat het alledaagse uitdrukt. Hij gaat door de wereld, bekijkt en beschouwt. Acht ‘de ronding van een omgekeerde boot, de krulling van een verwaaide struik, de gekneusde bloei van een eenzame wilde bloem, het silhouet van een telegraafpaal gekleefd tegen een bleke lucht’ meer dan waardevol om te bespiegelen. De mening die hij zich daarover vormt, de idee die zich aan hem opdringt, vindt een uitweg in de collages.
foto © Tineke Schuurmans
Over het algemeen gaan de werken zonder titel. Hoewel de aanduiding ‘zonder titel’ ook een beschrijving van de afbeelding is. Daaruit kan ik geen plaatsbepaling of sfeerbeeld opmaken, maar moet ik zelf aan de bak om te duiden. Dat vergt een diepere blik dan een oppervlakkig kijken. Hooghiemstra deed dat voor mij en legde het doorzien vast in een vluchtige beeltenis. Gelaagd door de collage graaft hij zich in het beeld, de gedachte. De rake notities jeuken aan mijn voorstellingsvermogen. Het beeld is meestentijds half af en schimmig, zo schijnt het, en wordt door mijn blik in gedachten aangevuld. Interactief kijk ik over zijn schouder mee de wereld in. Zijn wereld is voor het moment van beschouwen mijn wereld.
Here in This Spring. Tjibbe Hooghiemstra. Collages. Tekst Tjibbe Hooghiemstra, Cooimhin Mac Giolla Léith, Marie Verboven. Uitgave Verbeke Foundation, 2024.
