Het is zoals de Franse filosoof Jean-Luc Nancy het heeft verwoord: “When a voice, or music, is suddenly interrupted, one hears just at that instant something else, a mixture of various silences and noises that had been covered over by the sound, but in this something else one hears again the voice or the music that has become in a way the voice or the music of its own interruption: a kind of echo, but one that does not repeat that of which it is the reverberation.” Het typeert de kunst van Nelleke Beltjens. Ik vind deze uitspraak dan ook vooraf aan de tekst van Rollin Beamish over haar werk. Het staat afgedrukt in de uitgave van Galerie Christian Lethert: it is not how I thought. De catalogus bij de tentoonstelling they don’t know either.
Vlakken over lijnen gezaaid
Nelleke Beltjes vangt haar werk aan met het trekken van korte lijntjes naast elkaar gezet. Deze vormen een lange lijn. De lijnen lopen langs elkaar en door elkaar, evenwijdig en gekruist. Ze vormen vlakken die in afwijkende kleuren door elkaar dwarrelen, als een wolk spreeuwen die dansen in de lucht. Over deze geordende wirwar worden vlakjes kleur als onregelmatige fragmenten geplaatst. De hele compositie is dan al een levendige materie. Vervolgens gaat Beltjens het oppervlak met een mes te lijf om er vierkanten van verschillend formaat uit weg te snijden. Deze verplaatst zij naar elders in hetzelfde werk of bij een tweeluik naar dat tweede werk. Dubbele stukken met exact dezelfde afmeting, want dat eerste fragment valt over een stukje van de tweede compositie, worden dan verwijderd. Het eerste fragment is als het ware de mal om het dubbele fragment eronder weg te snijden. Deze worden dan in de leegtes die in het eerste oppervlak zijn gevallen herplaatst. Het is een spel van verwijderen en opnieuw tussenvoegen op een andere plek. Het wijzigt daarmee de dynamiek in het beeld, omdat deze stap in het proces almaar wordt herhaald en een zekere mate van complexiteit teweeg brengt. Iedere volgende stap is weer een eerste, omdat het werk steeds veranderd en nooit dat werk is waaraan ze begon. De vlakken zijn bij wijze van spreken over de lijnen gezaaid. Vervliegen naar de randen en over de frames om vervolgens op te duiken in het werk ernaast, erboven of eronder. Er ontstaat een tableau van werken die als een raster is opgebouwd.
Weten wat er gebeurd is
Het knip- en plakwerk, het verwisselen van beeldelementen, doet Beltjens met de nodige zorgvuldigheid. Na voltooiing van de compositie, de beëindiging van het proces, is aan het platte vlak weinig meer te zien dan oppervlakkige insnijdingen. Deze zijn zichtbaar op korte afstand – de sporen van geweld zijn onuitwisbaar, maar wanneer de ruimte wordt genomen vallen deze snijlijnen en ingrepen weg tegen het geheel van de compositie. Dan is enkel een levendig spel van slingerende radeerlijnen achter de uitzaaiing van vlakjes te zien. Deze vlakjes zijn egaal gekleurd of dragen de sporen van de plek waar deze zijn uitgesneden. De ingewikkelde beeldtaal zet aan tot nader onderzoek. Je kunt niet objectief kijken. Je wilt weten wat er gebeurd is, waar de uitgenomen fragmenten teruggeplaatst kunnen worden. De stilte te zoeken waarin het geluid op de achtergrond doorklinkt. Uit welke hoek de echo komt. Dat wil ik, maar het is beter dit niet te doen. Want onbezorgd kijken en onbevangen genieten is een pluspunt om de kunst van Beltjens te waarderen. Het is een belevenis waarvan ik de herkomst niet hoef te weten. Niet het achterliggende maakproces wil kennen. Ik wil niet zoeken, maar kijken. Niet vaststellen wat het is, maar veronderstellen dat het er is.
Het is haar eigen omgeving geschapen door Nelleke Beltjens. In die imaginaire wereld kijk ik omhoog en zie in de atmosfeer de levendige dynamiek van vlakken en lijnen. Het afnemen en teruggeven om een verleden in het heden te laten klinken. Het proces van excisie en reïnsertie betekent zoveel als een geven en een nemen, verwijderen en herplaatsen. Die herplaatsing betekent een re-integratie. Het lijkt dat de nieuwe omgeving het fragment afstoot. Want qua structuur en invulling past het niet op die nieuwe plek. Maar in het totale beeld wordt het toch opgenomen, het kleurt de compositie. Het vlakke werk krijgt meerdere lagen, het verdiept zich en wordt daardoor meer interessant. Zo kan het een afspiegeling van de werkelijkheid zijn, een metafoor van het heden. Want emigratie en herintegratie geeft de samenleving een kruidiger smaak. Het verhuizen van volkeren kleurt de geschiedenis. Ergens maken mensen zich los van een plek om op een plaats elders zich te vestigen. En van elders trekken mensen weg om nieuwe werelden te ontdekken. Het verhaal van de wereld is een voortdurend rondtrekken van volkeren.
De uitgave heeft een aarzelende titel: it is not how I thought. Weet de kunstenaar het zelf ook niet en is het werk onder haar handen zomaar gemaakt. Is zij intuïtief ergens begonnen zonder vooraf uitgedacht plan, en heeft het werk vervolgens de leiding genomen en zichzelf laten ontstaan. Zo had Beltjens het niet gedacht, maar het overstemt wel elke verwachting. Het is onbedoeld tot deze complexe constructie gekomen, die een interessante spanning bij mij als kijker oproept. Ik weet het ook niet, maar het zien – het blijven kijken – is onweerstaanbaar. Het werk houdt de aandacht, trekt de blik naar zich toe. Het schept een illusie, een mysterie. Een onwerkelijke werkelijkheid. Een surrealistische realiteit.
Het boek met voorbeelden uit het oeuvre van Beltjens, het thema met variaties die op geen enkele pagina geestdodend zijn, is de catalogus bij een tentoonstelling uit 2015 bij de galerie van Christian Lethert in Keulen. Hoewel de composities erin opgenomen dus al meer dan 7 jaar geleden zijn gemaakt geven ze nog dezelfde actuele bevrediging. Op dit moment is werk van Nelleke Beltjens te zien bij Galerie Getekend in Heerenveen. Daar zou deze besproken uitgave tevens uitstekend kunnen dienen als overzicht van en om kennis te maken met het werk van Beltjens. Hoewel de reproducties in het boek niet de diepere lagen van het werk tonen. Een bezoek aan deze galerie of een tentoonstelling op een later tijdstip elders is raadzaam om de mysterieuze kracht van het werk te ervaren.
it is not how I thought – werk van Nelleke Beltjens in catalogus bij soloshow “they don’t know either”. Uitgave Galerie Christian Lethert, 2015.
