KUNST-stukjes

Tag: Ron Dirven

Een expositie op de leestafel, om een boom op te zetten

Het lijkt een makkie. Neem een bosje penselen en wat kwasten, pak er een doos verf bij en vul een beker met water. Scheur een vel zwaar papier uit een schetsboek. Meng dan de verf met water zonder de kleuren te besmeuren. En maak met het penseel lijnen en gebruik de kwast voor vlakken om een figuratie op te zetten. Gebruik desnoods je handen of een spons om speels details uit te werken. Klaar is kees, een kind kan de was doen. Zo oogt het resultaat in eenvoud. Maar zo makkelijk gaat dat niet. Aan een eenvoudig schijnende verftekening gaat een heel proces vooraf: veel kijken, goed zien, serieus beschouwen en diepgaand denken. Aanvoelen en mijmeren, bevoelen en reflecteren.

Wie het boek The Infinite Tree of in goed Nederlands De Eindeloze Boom doorbladert waant zich in een bos. Achter elke boom staat een andere, bij het omslaan van iedere bladzijde doemt een nieuwe studie op. Twijgen slaan in mijn gezicht, takken druk ik aan de kant. Kunstenaar Ron Dirven, die deze gebonden expositie van eigen werk door Robert Zandvliet heeft laten cureren, geeft de dwaler handvaten om te beschouwen. Maar ook wel stuurt hij mij het bos in en zet een emotionele abstractie op. De oorsprong is echter nooit ver weg. Evenals de natuur veelvormig is zo is de kunst van Dirven pluriform. De boom als bron waaruit de inspiratie voort vloeit en de compositie ontspringt. Van origine is de stam de oorsprong. De drager van de geschiedenis. De wortels vertellen over het verleden terwijl de bladeren uitvliegen van de takken naar de toekomst.

Weerbarstige stammen

Het schijnt dat Ron Dirven gefascineerd is geraakt door het laatste schilderij van Vincent van Gogh. Geïnspireerd door de grillige lijnen en vlakken die een veelheid aan boomwortels tot een eenheid maken. In dat beeld schuilt de gebrouilleerde geest van de maker. Zijn strijd met het leven komt er in tot uitdrukking. Maar ook zijn olijfbomen en knotwilgen zijn zelfportretten. Dat Dirven daarin zijn oorsprong tot het componeren van zijn beeldtaal vindt is niet zo vreemd, want hij is directeur-conservator van het Vincent van Goghhuis in Zundert. Het geboortehuis van de schilder, waar echter de reden om zijn kunst er nu te tonen flinterdun is. Daarom is er in de tot museum omgevormde pastorie regelmatig een confrontatie met hedendaagse kunstenaars, die zich in een naastgelegen atelier op het werk en de idee van Van Gogh kunnen richten. Daaruit komen de meest interessante projectmatige producten en composities voort.

Ron Dirven werkt echter in eigen atelier aan zijn oeuvre met de boom als bron van inspiratie. De boom die het leven is, de stamboom van het zijn. Maar zijn fascinatie is breder, Dirven beschouwt de natuur als geheel. In al de veelvormige uitingen zoekt hij naar eenvoud. Deze vindt hij het meest karakteristiek in de weerbarstige stammen, de verhoutte stengels tot grillige takken, de bladeren en de vruchten. In eenvoudig meervoudige tekeningen werkt hij deze inspiratie uit. In een speelse stijl zijn het vrolijke en fantasierijke verbeeldingen geworden. Door de kleurstellingen met water uit te drukken ontstaan transparante voorstellingen, geen compacte bosranden of massieve doorkijkjes. Geen indruk waarin ik door de bomen het bos niet meer zie.

Ron Dirven staat zich er in de buitenwereld niet op voor kunstenaar te zijn, omdat hij niet als schilderende museumdirecteur geafficheerd wil worden. Daarom heeft hij jaar en dag in afzondering iedere maandag van elke week aan zijn portfolio gewerkt. Daarvan is nooit een tentoonstelling gekomen totdat collega Robert Zandvliet artist in residence in Zundert werd. Zandvliet zag de kwaliteit en bezag de originaliteit van Dirvens werk en raadde hem aan daarmee in de openbaarheid te treden. In eerste instantie is het boek The Infinite Tree daarvan de weerslag. Een logboek als beschrijving van zijn bevlogen fascinatie voor het machtige hout.

Een kind kan de was niet doen

Steeds opnieuw ging en gaat hij de strijd aan met het materiaal om vooral de stam en de takken in een oogwenk krachtig op papier te zetten. Het gebruik van meer water geeft het beeld de ruimte om zich te ontvouwen en daarmee kan de kunstenaar de controle enigszins los laten. Hoewel het resultaat een statische afbeelding is, eigen aan de boom als standvastig karakter, gaat er tegelijkertijd een dynamische kracht vanuit. Alsof iedere ademtocht als windkracht 8 er langs schuurt en de emotie tot boven de kruin laat stijgen. Dirven studeert en improviseert om het moment te raken waarop het werk zichzelf lijkt te maken en hij doorgeefluik is van iets buiten hemzelf. “Het is het moment waarop je alle ratio, elk vooropgezet plan of ambitie los durft te laten”, schrijft Rebecca Nelemans in de inleidende tekst van het boek. “De sprong diep in de duisternis van het niet sturen, niet weten, zoeken naar het moment van onvermogen om uit te drukken, daar ontstaat het onzegbare (…) dat zo kenmerkend is voor de beeldende kunst.”

Een kind kan de was niet doen. Het opzetten van een boom in de meest eenvoudige vorm is geen kinderwerk, hoewel deze jeugdige figuur zonder rugzak spontaan een meesterwerk kan creëren. Op de simpele manier waarop een kind de wereld beschouwt en kan uitdrukken, kan de kunstenaar eenvoudig zijn of haar emotie in de afbeelding tekenen en penselen. Of zoals Zandvliet meent dat alles in het werk van Dirven op zijn plek valt: “Er is niets in deze werken wat te veel of te weinig is of niet klopt.” Het beleven straalt van de werken af, de veelvormigheid van de natuur maakt indruk op zowel de kunstenaar in het veld als de beschouwer in zijn werk. Het boek is een expositie op de leestafel, waarin A5 vellen tussen de A4 bladen zijn gestoken om de beleving van het bos te waarborgen. In de afzondering en de stilte tussen de vier muren van het atelier is een robuust oeuvre ontstaan dat de wereld aankan. Een weergaloze beeldbeschrijving die staat als een huis boom. En zoals de natuur zich van diverse kanten laat bekijken, heeft Ron Dirven in zijn studies van het hout een veelzijdig vermogen opgebouwd. Hij tovert als het ware met de verf en schept aldus speelse creaties in legio variaties op het fenomeen boom. Ron Dirven is zichzelf, maar in het diepst van zijn wezen een beetje Vincent van Gogh: veel kleur en een snelle penseelstreek met ruimte voor emotie.

The Infinite Tree – De Eindeloze Boom. Ron Dirven. Tekst Rebecca Nelemans. Uitgave The Eriskay Connection, 2025.

4 oktober 2025
In de voetsporen van Vincent door Brabant

Hij heeft er nagenoeg een ontelbaar aantal stappen gezet. Vincent van Gogh, in de provincie Brabant. Fysiek heeft de tijd ze wel gewist intussen. Maar mentaal is het spoor nog te volgen. De schilder is er geboren en getogen, woonde daar de helft van zijn leven. Totdat hij ongedurig uitvloog naar plekken elders in Nederland en plaatsen over de grens. Maar altijd kwam hij terug op het nest. Lange tijd stond dat ouderlijk huis in Brabant. Of beter, bevonden zijn ouders zich in deze provincie. Daar waar vader Theodorus als dominee werd beroepen. In Brabant zette Vincent ook zijn eerste stappen op het pad van de kunst. Door zijn omgeving te beschouwen werd hij hier een documentalist van het gewone leven. Vincent had een zwak voor de mens aan de zelfkant van de maatschappij. Vooral de Brabantse werklui, wevers en landarbeiders zette hij met sociaal gevoel op papier. Voor zijn beroemde schilderijen in de bekende post-impressionistische Van Gogh-stijl vorm kregen, maakte hij zichzelf meester van het realisme. Van Gogh schilderde als studiemateriaal werken van anderen na. En hij trok het veld in om zijn onderwerpen live te ontmoeten en de natuur op te snuiven.

Om zijn wegen door het leven te volgen in met name de provincie Brabant zijn de auteurs Helewise Berger en Ron Dirven een zoektocht gestart. De wegen zijn door stad en land nagelopen. De plekken van betekenis voor zijn leven en werk werden geïnventariseerd. Het leverde een overzicht op van locaties die het belang van het verhaal van Van Gogh in Brabant benadrukken. Deze beschrijving is de grondslag om dit erfgoed voor de toekomst te beschermen. Want voordat een en ander in kaart is gebracht zijn helaas al belangrijke pleisterplaatsen verdwenen. Ze werden afgebroken en is op die plek een ander project ontstaan. Er is daarom een lijst Van Gogh Monumenten opgesteld om deze voor de lange duur veilig te stellen. Deze kunnen gezien worden als dat ze de status van Rijksmonument bezitten.

Atlas van het Brabant van Van Gogh

Plekken waar de schilder woonde en heeft gewerkt. Waar het gezin Van Gogh en waar zijn familie verbleef. Plaatsen die onderdeel werden van zijn kunstuitingen. De omgeving die hem inspireerde. Het overzicht en de inventarisatie hebben uiteindelijk een literaire uitgave tot gevolg gehad. Om de sporen door stad en land, dorp en veld, te kunnen volgen is een zogenoemde atlas van het Brabant van Van Gogh opgesteld. Aan de hand van genummerde plekken bij en in plaatsen van belang zijn een zevental landkaarten getekend. “Diverse locaties dragen de sporen van zijn jeugd en zijn familie, liefdes en vrienden”, lees ik. “De tekeningen en schilderijen die hij er maakte zijn nauw verbonden met het Brabantse land.”

De auteurs – Helewise Berger is conservator in Het Noordbrabants Museum, Ron Dirven is directeur-conservator van het Van Goghhuis te Zundert en conservator Van Gogh Brabant – van ‘Atlas van Gogh in Brabant’ hebben gedetailleerd de ontdekte geschiedenis onder woorden gebracht. Er zijn in de loop der tijd al veel boeken geschreven over de figuur Van Gogh. Hij lijkt als vrijwel enige Nederlandse kunstenaar tot op het bot te zijn geanalyseerd, tot op de draad figuurlijk te zijn uitgekleed. Maar toch zijn er nog blinde vlekken. Kan zijn leven van een andere dan de bekende kant worden bekeken. Dat is eigenlijk wat er voor en door deze uitgave is gebeurd. Door zijn handel en wandel in de provincie Brabant na te gaan, zijn doopceel er te lichten, komen er interessante feiten aan het licht. De auteurs zijn niet over één nacht ijs gegaan en hebben zich diep in de materie ingegraven.

Geïllustreerd met oude afbeeldingen

Vincent stamt uit een protestantse familie die religieus actief was. In de mannelijke lijn waren er predikanten en godsdienstonderwijzers. Daarom bevat het verhaal veel plaatsen die met kerk en pastorie te maken hebben. Zal het sociale gevoel van de schilder Vincent daar een oorsprong vinden? Je kunt het denken. Vincent wordt geboren in Zundert in 1853, exact een jaar na zijn doodgeboren broertje Vincent. Dit wrange feit ligt als een zwarte deken over zijn leven. Maar het verhaal begint al eerder, in Breda.

Niet alleen keren de auteurs de grond van de familie Van Gogh om, ook worden de mensen waarmee zij omgang hebben tot leven gewekt in het boek. Doordat het zo nauwgezet is beschreven, alle gangen minutieus zijn nagegaan, is het een levendige en meer dan interessante uitgave geworden. Geïllustreerd met oude afbeeldingen van hoe de toestand was ongeveer ten tijde van Vincent. Naast door Karin Borghouts gemaakte nieuwe foto’s die tonen hoe de situatie er nu bijligt. Zo kan het ook dienen als routekaart om in de voetsporen van Vincent te treden. Om de historie rond zijn persoon ter plaatse te ontsluiten. De Van Gogh monumenten kunnen daardoor toeristische attracties worden en Brabant nog beter op de kaart zetten.

Stijl die bij hem past

Als basis voor antwoorden op vragen kan de correspondentie van Vincent en Theo dienen. Deze briefwisseling tussen de broers is al veel vaker als aanleiding gebruikt om het leven van de kunstenaar Van Gogh te doorgronden. Ook nu geven de brieven welhaast voldoende informatie om het spoor door de provincie te volgen. Maar zeker ook de berichten die de andere Van Gogh leden op schrift stelden. Het was een familie waarin de wederwaardigheden en ervaringen met plezier met elkaar werden gedeeld. En natuurlijk maken daarnaast de documenten die in de archieven van stad en land bewaard zijn gebleven het verhaal compleet.

Gaandeweg in het boek ontdek ik tussen de regels door en aan de hand van afbeeldingen de kunstenaar Vincent van Gogh. Eerst gaat hij al tekenend door het leven en schetsend naar het leven, voordat zijn werk meer expressie krijgt om de impressie te verbeelden. Alles was in aanvang voor hem studiemateriaal om zichzelf te onderrichten in de kunsten. Langzaam vindt hij een stijl uit die bij hem past, waarin hij zichzelf en zijn verhaal het best kan uiten. Hij is veel onderweg, meestal te voet langs ’s heren wegen. Maar ook wel neemt hij de tram of de trein, of een ander vervoermiddel dat in zijn tijd gebruikelijk is. Zo vindt hij zijn weg in de omgeving, met altijd een schetsboek op zak om de zichtbare werkelijkheid vast te leggen. Deze schetsen vormen later de basis voor schilderijen.

Het boek toont van schetsen, tekeningen en schilderijen veel voorbeelden. Deze tonen de kunstenaar als beschouwer, nauwlettend de omgeving en de mensen daarin in zich opnemend. Bekende en minder bekende plekken worden in het boek bezocht. Plekken die in het verhaal tot op het adres nauwkeurig zijn omschreven. “Het boek volgt Vincent op de voet langs de gebouwen, locaties en landschappen waar hij verbleef of zich liet inspireren.” Wie met het boek in de hand Brabant bezoekt kan dit met eigen ogen beschouwen. Kan als het ware de provincie zien door de ogen van Vincent.

Atlas Van Gogh in Brabant. Teksten Helewise Berger en Ron Dirven, fotografie Van Gogh Monumenten Karin Borghouts. Uitgave WBOOKS in samenwerking met Van Gogh Brabant en Het Noordbrabants Museum, 2023.

20 mei 2023
Kunstenaars resideren in het Brabant van Vincent

Heilige grond. Dat is een gewijde plaats, lees ik in het woordenboek. Een plaats of terrein met een bijzondere waarde voor iemand, een plek die niet aangetast mag worden. Niet enkel voorbehouden aan een of andere religie. Maar heeft daar wel mee te maken. Je gelooft wanneer je op heilige grond staat dat je kunt worden geïnspireerd door de gebeurtenis die daar ooit heeft plaats gevonden, of door de iemand die daar ooit deze grond heeft aangeraakt door er te zijn. Religie is dan weer het zoeken naar betekenisvolle verbindingen. Dat is wat de kunstenaars die in Zundert waren dus hebben gedaan. Op uitnodiging zochten ze daar naar zingeving. De betekenis van hun kunstenaarschap. Het beschouwen ervan in relatie tot welk doel Vincent van Gogh met zijn scheppen voor ogen heeft gehad.

Geboortestreek als inspiratie

Op uitnodiging, want in 2011 is de Stichting Van GoghGalerie & Gastatelier een artist in residence (AiR) programma gestart. Daarvoor wordt de oude kosterswoning, naast het kerkje in Zundert waar Van Goghs vader predikant was, als gasthuis gebruikt. En is er een door Oomen Architecten ontworpen gastatelier naast gezet. Hedendaagse kunstenaars uit binnen- en buitenland, zowel jonge talenten als gevestigde namen, kunnen op deze heilige grond een tijdlang verblijven en werken. Ze kunnen zich door de geest van deze plaats laten inspireren. Nu, na 10 jaar, heeft dat een keur aan diverse uitdrukkingen opgeleverd. Van een selectie uit de vele werken is een tentoonstelling samen gesteld. “Vanwege Vincent – De geboortestreek van Van Gogh als inspiratie” is te zien in Stedelijk Museum Breda. En er is bij uitgeverij WBOOKS een boek onder dezelfde titel verschenen, waarin ik kan bladeren zolang het museum vanwege de lockdown dicht is.

De rijk geïllustreerde uitgave geeft een duidelijk overzicht van het AiR-programma. Een bijzonder draaiboek waarin de kunst een hoofdrol speelt. Vincent van Gogh ten eerste heeft natuurlijk de titelrol, maar de kunstenaars die op zijn geboortegrond resideren hebben in de tweede plaats belangrijke bijrollen. De lijst achterin het boek geeft aan dat vele artiesten zich al hebben laten inspireren door vooral de omgeving, het zijn op deze voor de kunst hemelse plek. In mindere mate door de schilderijen en de stijl van Vincent, maar daarnaast wel weer meer door zijn brieven waaruit duidelijk valt te lezen op welke manier hij in het leven stond. Die houding is vooral bezielend om het vuur van de kunst op te stoken, kortom tot inspiratie aan te wenden.

AiR-programma

De kunstenaars in het AiR-programma blijven vooral dichtbij zichzelf. Het is verleidelijk op deze plek de eigen stijl om te vormen zodat de inspirator daarin herkenbaar is. Maar over het algemeen is de emotie zichtbaar, het eigenlijk wel beklemmende gevoel in deze verheven streek te mogen zijn. Want wat doet dat met een kunstenaar, wat betekent het voor de kunst. Zoals Jonah Falke het in zijn dagboek verwoordde: “Wat valt er in godsnaam nog toe te voegen aan een plek als deze?”.

Aan de plek zelf is niets bijgesloten, maar wel aan de nalatenschap van Vincent. De boedel breidt zich almaar uit, in de geest van Van Gogh. Want hoe had zijn kunst er uitgezien wanneer hij niet op 37-jarige leeftijd abrupt was gestopt met werken en leven. Hoe had zijn kunst zich ontwikkeld. Was hij mee gegaan op de golving van de tijd of had zijn kunst nog een onafhankelijke groei mee gemaakt. Was zijn kunst in 1890 al op een hoogtepunt, was het en hij toen klaar en af, of had de wereld nog meer bijzonders van hem kunnen verwachten. Het zijn vragen en aannames die onbeantwoord blijven.

Artist in Residence

De kunstenaars van AiR zetten eigenlijk de kunst van Van Gogh door. Voegen aan zijn oeuvre toe waaraan hij zelf niet meer is gekomen. In zijn geest werken ze door om het plaatje rond te krijgen. Een ieder op de eigen manier, zoals zij denken en beleven hoe het had kunnen zijn, hoe Vincent het had kunnen doen bij leven en welzijn. Het hebben zinnige experimenten opgeleverd, die breed worden uitgemeten in het boek. Dat boek besteedt ook nog aandacht aan de geboortestreek, aan Brabant, en leidt de lezer door de biografische gegevens van de familie Van Gogh. Actiefoto’s van kunstenaars binnen in het atelier of buiten op het veld geven een kijk in de keuken, de ingeving van de zingeving. De catalogus geeft een ruim idee van welke vormen de inspiratie heeft aangenomen. Niet alleen de kosterswoning is plek van bezinning, later zijn daar ook nog het Atelier Roland Holst en de Angorahoeve op de Buisse Heide en de Vlaamse schuur op Landgoed De Moeren bij gekomen.

Er ontstaat landkunst op de Buisse Heide, een terrein waar Vincent met zijn ouders en broer Theo lange wandelingen maakte. De natuur heeft hem bijzonder geïnspireerd en ook later wanneer Van Gogh in Frankrijk is valt hij in zijn werk terug op de geboortegrond. In de buitenlucht krijgt de gedachte aan Vincent groteske vormen, maar is altijd in stemming met de omgeving. Niet alleen beelden de kunstenaars zich in verf of krijt, waar anderen fotografie en beeldhouwkunst als leidraad nemen, maar ook drukken woorden de symbolische waarde van de magische plek uit – het Brabant van Vincent. Het levert verhalen en gedichten van de Buisse Heide op, want deze woordkunstenaars verbleven in de Buisse Hoeve of proefden de sfeer van Roland Holst.

Kunstzinnige erfenis

Zo is in 10 jaar een plaat ontstaan van wat de kunstzinnige erfenis van Vincent van Gogh bij kunstenaars allemaal kan losmaken. Ik schrijf niet dat de plaat compleet is, want het plaatje is bij lange na nog niet helemaal ingekleurd. Er kunnen legio meer aan interessante experimenten gisten en opborrelen op de geest van Vincent. Het boek, en de tentoonstelling, licht daarvan al een tip van de sluier op in een fraaie vormgeving. Het maakt nieuwsgierig naar wat nog kan volgen, naar welke kunstenaars nog op uitnodiging het gastatelier gaat bevolken. Over 10 jaar een Vanwege Vincent deel twee. Ik kan niet wachten!

Vanwege Vincent, de geboortestreek van Van Gogh als inspiratie. Onder redactie van Ron Dirven en Masha van Vliet. Uitgave WBOOKS, 2021. Tentoonstelling “Vanwege Vincent” in Stedelijk Museum Breda van 18 december 2021 tot en met 1 mei 2022.

12 januari 2022