Henk Dijkstra gaf als directeur 15 jaar leiding aan het Fries Landbouwmuseum. Vorig jaar trad hij terug en bij wijze van afscheidscadeau schreef hij de uitgave “de schilders van het Friese land”. Het boek staat op zichzelf, maar kan op dit moment gezien worden als de catalogus bij de tentoonstelling met dezelfde titel. Deze is in het museum te zien tot eind oktober. In deze expositie zijn schilderijen samengebracht waarin de boer, het landschap, de dieren en de bedrijfsgebouwen worden belicht door de ogen van kunstenaars. De uitgave geeft een naslagwerk voor thuis, in het museum kunnen de kunstwerken live worden bekeken. Dat laatste geeft een extra dimensie aan het verhaal van het Friese land.
Het boek overigens past uitstekend in de reeks “de schilders van” dat uitgeverij WBOOKS nog telkens laat uitbreiden. In deze serie zijn al een groot aantal werken verschenen. Ieder zichzelf respecterende stad namelijk, elk volwassen dorp en weidse streek rondom kent wel de eigen karakteristieke beeldend kunstenaars. Of waren ooit kunstenaarskolonie dan wel herbergden een -vereniging. Met deze boekenreeks brengt de uitgever kunstzinnig Nederland in kaart door de vaderlandse kunst op de kaart te zetten. Een mooi tijdsdocument dat Nederland van een andere kant laat zien dan het gangbare snelle inzicht. Want het staat onomstotelijk vast dat de kunstenaar de wereld anders beschouwt, op een andere manier kijkt, een open blik heeft. Wij, de ‘gewone’ mens, kan daarvan alleen maar genieten. De kunstenaar leert ons anders kijken. Na het doornemen van boeken in de reeks zie ik Staphorst anders, bekijk ik de duin- en bollenstreek beter, beschouw ik de Veluwezoom meer intens en begrijp ik De Ploeg en de Bergense School.
Tijdsbeeld, herinneringen
Vanzelfsprekend benadert Henk Dijkstra het Friese land vanuit zijn kennis van het boerenleven. In het landbouwmuseum immers beleeft de bezoeker de impact die de landbouw had en heeft op de cultuur, de economie, het landschap en het platteland. Met de permanente expositie van machines, gereedschappen, fotodocumenten en schilderijen laat het zien hoe de geschiedenis van Friesland verweven is met het boerenbedrijf. Door de beeldende kunst en de landbouw met elkaar te verbinden, want dat is wat Dijkstra doet in het boek, schetst hij een inzichtelijk beeld van het Friese land van vroeger tot vandaag. De historie van het platteland in het algemeen en deze provincie in het bijzonder. Een geschiedschrijving derhalve in woord en beeld. Documenteerden de eerdere schilders de omgeving en de bedrijvigheid daarin, de hedendaagse kunstenaars gaan meer uit van hun eigen gevoel in en bij het landschap. Maar een ieder tekent onbewust de transformatie van de omgeving. Leggen een tijdsbeeld vast, maken herinneringen.
Het boek dus bevat informatieve teksten over landbouw en veeteelt. Een keur aan schilderijen en tekeningen met het Friese landschap als onderwerp illustreren het verhaal van ploeteren en zwoegen, dieren op erf en land; oude en nieuwe landschappen. Een speciale plaats neemt de boerderij in als centrum van bedrijvigheid, kathedralen in het landschap waar de boeren hun geloof in de schepping handen en voeten geven. Vooraleer wil het boek laten zien hoe beeldend kunstenaars hun ‘heitelân’ zagen en zien, ervaren en beleven. Van binnenuit als ervaringsdeskundigen, maar ook van een afstand denkend aan hun wortels. Daarnaast geven deze afbeeldingen aanleiding een aantal onderwerpen bij de horens te vatten die de landschappelijk rijk bedeelde provincie betreffen. Als geen ander deel van Nederland heeft Friesland elk landschapselement van de vele die de lage landen rijk is. Maar het gaat in deze niet om de bossen en de meren, niet om de wadden of de eilanden. Eerder om de weilanden, het vlakke land met daarin de sloten en greppels. De klei, Het Bildt. De boerenspullen en het vee. De bewerking van het land, het zaaien en het oogsten, het beweiden. Het is niet de recreant waar het boek op oogt, maar laat de andere kant van de toeristische trekpleisters zien. Juist dat waar deze provincie uit is ontstaan, de grondlegging van wat nu standaard is. Net even kijkend langs die mooie plaatjes in de VVV-folder, naar de pure ongekunstelde schoonheid achter dat wervende decor.
Geen bos en heide, schar of meer
Het boek van Henk Dijkstra kan gezien worden als een reisgids langs de oorspronkelijkheid van Friesland, maar is eerder een zakboek om het zijn van deze provincie te doorgronden. De door Dijkstra gekozen afbeeldingen van kunstwerken, die voor een groot deel uit de collectie van het Landbouwmuseum en de andere Friese musea genomen zijn, maken de uitgave tot een kijkboek. Een naslagwerk om de kunstenaars die in Friesland hun oorsprong vonden en nog vinden te rubriceren. Maar het boek wil daarbij niet volledig zijn, want alleen zijn die schilders erin opgenomen die iets met het onderwerp namelijk het Friese land hebben. Het wil geen opsomming van de Friese kunstenaars zijn. Geen kunstenaarslijst waarin de grote en de kleine namen zijn opgenomen. Er staan daarom vele schilders ook niet in, omdat deze andere zaken op doek hebben gezet die niet het landleven betreffen of in mindere mate deze laten zien. Henk Dijkstra wil en kan niet compleet zijn. Is dat wel waar het dit onderwerp betreft, want welhaast iedere schilder die het landschap in het oeuvre heeft vind ik in dit boek. Stellende de omgeving die door de landbouwer is bewerkt. Daarom geen bos en heide, schar of meer. Die specialisatie sluit een aantal kunstenaars dus bij voorbaat uit.
Een gedegen naslagwerk
In de tekst waar hij de ontwikkeling van het boerenbedrijf en de landbewerking omschrijft probeert Dijkstra volledig te zijn. Het is een interessante beschrijving van het ontstaan van het Friese land. De manier waarop de arbeid werd gedaan en zich heeft ontwikkeld van handwerk naar machines ter ondersteuning. De oprichting van coöperaties. Friesland was een boterprovincie met kaas als bijproduct stelt Dijkstra. Vee beweide het grasland en akkerbouw was van minder belang. De afgebeelde werken in het boek zijn ter illustratie van dat educatieve verhaal. En documenteren eens en vooral de leerzame hoofdstukken. Want wil het museum de bezoeker wegwijs maken in en waardering laten krijgen voor het landleven, het boek doet dat op papier nog eens dunnetjes over. Een gedegen naslagwerk. Ook al omdat van iedere kunstenaar bij het afgebeelde werk van de persoon een korte omschrijving is gegeven, een soort van biografie XXS. Zo komt niet alleen het landschap tot leven, maar krijgt de lezer tevens inzicht in de maker van het werk. De beweegreden, de inspiratie en de aanleiding de compositie te maken. Niet enkel wordt deze op een realistische manier in beeld gebracht, veelal met een onderhuidse stemming, maar ook is de ervaring in een expressionistische en abstracte sfeer gezet.
Het verhaal van het Friese land schetst zeker niet een beeld van de geschiedenis van de kunst en haar kunstenaars in deze provincie, maar wil veeleer sec de historie van de landbouw beschrijven. De kunst is daarbij een goed hulpmiddel om te laten zien hoe Friesland zich in de loop der jaren heeft ontwikkelt. Een bloemlezing van schilders en tekenaars heeft zich in hun oeuvre gebogen over dat landschap. Niet alleen zijn bij wijze van spreken de koeien in het weiland of de schapen op het veld in verf vereeuwigd, maar ook is een indruk gegeven van de veranderende cultuur. De herziening van de boerderijen en de bewerking van het land door aangepaste regelgeving en de evoluerende kijk op het boerenbedrijf en de omringende natuur. De kunstenaars geven een tijdsbeeld, laten zien hoe het landschap ervaren kan worden meer nog dan woorden dat kunnen uitleggen.
De schilders van het Friese land. Tekst en beeldredactie Henk Dijkstra. Uitgave WBOOKS, 2023. Tevens is er een Friestalige editie verschenen.
