Eigenlijk schaam ik me plaatsvervangend diep wanneer ik het door Maaike Rikhof geschreven boek “De Nieuwe Vrouw” lees. Door de hoofdstukken heen krijg ik steeds meer blos op de wangen of eigenlijk schaamrood op de kaken. Wanneer de man ergens excuses voor zou moeten aanbieden dan is het wel voor het door de eeuwen heen klein houden van de vrouw. Sorry zeggen voor de achterstelling, spijt betuigen voor de door de man uitgeschreven rolpatronen van de vrouw. Want wat geeft hem het recht haar zo te koeioneren, eeuwenlang. Natuurlijk, in beginsel is het een religieus getint voorschrift dat de man als hoofd van het gezin aanstelt. Hij was tentslotte de eerste mens en de vrouw kwam daar later bij als zijn gezelschap. En uiteraard is het een volgens natuurwetten uitgemaakte zaak dat de vrouw kinderen baart en groot brengt, en dus niet of nauwelijks tijd en ruimte heeft voor andere dingen dan het huishouden. Maar om haar in die rol willens en wetens op te sluiten is een mannelijk trekje. Want uit de hiërarchie te treden en een stap terug te doen ten faveure van de vrouw is voor de man geen gemakkelijke opgave.
Kunsthistoricus Maaike Rikhof dook voor de uitgave “De Nieuwe Vrouw” in de geschiedenis van de emancipatie van de vrouw, en dan met name die van de vrouwelijke kunstenaar. Als gastcurator stelde zij vervolgens een tentoonstelling over dit onderwerp samen voor Singer Laren. In een aantal hoofdstukken en aan de hand van diverse schilderijen, tekeningen en foto’s schetst zij de veranderende rol van de vrouw. Die verandering brengt de vrouw zelf teweeg, want de man is het allemaal wel best zoals het gaat. Het vrouwelijke activisme om zich op te werken uit de ondergeschoven positie lijkt in eerste instantie ten koste te gaan van de hegemonie van de man, zo wordt gedacht en gevreesd. Maar juist is het een uitbreiding van het palet, het geeft een grotere schakering in de samenleving, een welkome kleuring.
Vrouw geen volwaardig mens
De maatschappij wordt er levendiger en kleurrijker van, dat de vrouw invloed krijgt. Dan is de schepping juist meer vervolmaakt, want twee helften maken altijd nog één geheel. Maar dat gegeven, die optelsom, moet aan het eind van de 19e eeuw eerst nog indalen bij het mannelijke deel, het zichzelf benoemde sterke geslacht. Lang heeft de man de vrouw achter gesteld en waren volgens hem geëigende mannelijke zaken niet bedoeld voor haar. Het heeft volgens de research van Rikhof de vrouw heel wat bloed, zweet en tranen gekost om zover te komen als dat men nu is. En nog is de vrouw geen volwaardig mens, ook nu in 2022 niet. En moet er nog weleens op de barricades geklommen worden en actie gevoerd om de vrouw gelijkwaardig te maken aan de man.
Het boek behandeld niet enkel de vrouw als kunstenaar, maar zet haar in het algemeen op een voetstuk. Rikhof somt schrijnende gevallen die algemeen bekend mogen zijn, maar toch weer zo uitgeschreven hard binnen komen. Het is geen wonder dat er op een goed moment, voor de mannelijke gemeenschap echter een kwaad ogenblik, vrouwen zijn opgestaan die de eeuwenlange misstanden niet langer aan konden zien, konden verdragen. Eens moest het gebeuren dat zij in opstand kwamen tegen hun achtergestelde posities en zich steeds meer begaven op traditioneel mannelijke terreinen. Het rommelde aan de vooravond van de 20e eeuw, want de vooruitgang rammelde aan de deur. De door de eeuwen heen vastgeroeste positie van de man wankelde en trilde op de grondvesten. Rikhof beschrijft gedetailleerd de gang van zaken en daarom is het boek een historisch verantwoorde uitgave, veel meer dan dat het een kunstboek of de catalogus bij de tentoonstelling is.
Gelukkig wordt het alsmaar beter
De nieuwe vrouw is geëmancipeerd en dat schopt tegen het zere been van hen die niet zitten te wachten op radicale veranderingen in de geijkte man-vrouwverhoudingen. In het begin werd deze nieuwe vrouw gelabeld als een half mannelijk, half vrouwelijk wezen, hard en weinig aantrekkelijk. In de hedendaagse sfeer een wezen dat goed aansluit bij de lhbt groeperingen. Maar natuurlijk is de vrouw vooral vrouw, maar in eerste instantie mens. Maar de ongelijkheid aan de andere helft van de mensheid dat zich gemakshalve man noemt moest fel bestreden worden. De man die zich zag als hoofd van de schepping, voelde zich baas van de wereld. Die uit kan maken wat de andere helft, de vrouwspersonen, wel maar vooral niet mogen doen. Ze mochten vooral niet werken en al helemaal niet betaald. Geen hogere opleidingen volgen. Wat dus sowieso de vrouwelijke kunstenaars erg belemmerde.
Eerst werd er vanuit gegaan dat de vrouw geen genie was, dus uit zichzelf niet kon scheppen. Dat ze alleen maar handenarbeid kon verrichten en hoogstens een stilleven kon maken wanneer ze al schilderde, want alleen het veld in was er ook niet bij. En ging dan de deur open van de kunstacademie, dan mochten de vrouwen niet deelnemen aan het tekenen en schilderen naar model. Het is nu amper nog voor te stellen dat de man zich zo bedreigd voelde door de vrouw, dat ze maar mondjesmaat de ruimte kregen zich creatief te ontwikkelen. Maar ook nu nog is de vrouw achtergesteld op de man en moet je in musea haar kunst met een lantaarntje zoeken. Gelukkig wordt het alsmaar beter en blijkt de vrouw soms beter de kunst te begrijpen dan de man, althans met meer fijnheid een onderwerp te benaderen en zich kwetsbaarder op te stellen. Er is een hemelsbreed verschil soms in aanpak en werkwijze. De creativiteit van vrouwen vult het gat in de kunst, waar mannen deze intuïtieve gevoeligheid missen. Maar lang is deze emotie dus de kop ingedrukt, en steekt nu en eerder in volle schoonheid het hoofd boven het maaiveld uit. En de man past er nu wel voor op deze te oogsten en naar eigen goeddunken te consumeren.
Maaike Rikhof vertelt in geuren en kleuren over die opkomst van de kunst door vrouwen gemaakt, en illustreert haar betoog met een groot aantal kunstwerken. In eerste instantie zijn dat meer de mannen die vrouwen portretteren en vorm geven, maar gaandeweg de chronologie in het boek straalt het werk van vrouwen van de pagina’s af. Is het vrouwelijke kunst. Bestaat vrouwelijke kunst? Natuurlijk niet, net zoals er geen mannelijke kunst bestaat. Het is kunst, maar heeft in handen van de seksen wel een andere benadering. Het vult elkaar aan, zoals al eerder hier gesteld. Natuurlijk heeft de man meer bewegingsvrijheid, omdat deze geen kinderen draagt en baart. Tegenwoordig zijn de rollen in de opvoeding wel enigszins omgedraaid en krijgt de vrouw meer ruimte zich te ontwikkelen. Mijns inziens komt dit dus alleen maar ten goede aan de kunst en de maatschappij als geheel. Rikhof geeft daar theoretisch in het boek, en beeldend in de tentoonstelling, een duidelijk gezicht aan. Zij schetst uitstekend de veranderde beeldvorming, hoewel de kunstenaar nog altijd wordt beoordeeld op het kunnen en de kwaliteit, niet naar geslacht of kleur.
De Nieuwe Vrouw. Maaike Rikhof. Uitgave bij tentoonstelling in Singer Laren. Waanders Uitgevers, 2022.
