De provincie Groningen wordt door Johan van der Dong lyrisch beschreven. Logisch, de kunstenaar/dichter is er geboren en getogen. Opvallend is dat hij dat doet in de verleden tijd. Als is stad en land verdwenen, opgegaan in de geschiedenis. Het is de bodem waaruit hij getrokken is, de aarde van zijn ontstaan, de basis van zijn leven, het fundament van zijn wezen. Hij beschrijft zijn herinneringen aan dat land waar zijn wortels liggen. Of lagen. Want er is veel veranderd sinds het jaar dat hij voor het eerst vaste kleigrond onder de voeten kreeg. Enkel het voorwoord op zijn uitgave “Kleimonologen” beleeft hij actueel. Beziet hij de provincie, de bodem om te staan, op te leven en van te leven. Van der Dong is Groninger in hart en nieren. Grönnen stroomt warm door zijn aderen. Voor hem is er niets boven Groningen. En hij wil dat wel van de daken schreeuwen. Maar noteert het beheerst in een klein formaat boek.
Klein gebonden boekwerk
De Groninger zou nuchter zijn, zich nergens op voorstaan. Dus Johan van der Dong doet dat ook niet. Hij heeft geen dik boek nodig met goud op snee om zijn verhaal in te vertellen. Zijn verhaal heeft weinig woorden, maar genoeg om diep te gaan. Om onder de huid van de provincie te kruipen. Hij heeft daarom voldoende aan een klein gebonden boekwerk, dat makkelijk mee kan in de binnenzak van een colbert of de kontzak van een spijkerbroek, of de handtas van een deftige dame. Een dergelijk formaat zal snel in de boekhandel of bij de bibliotheek over het hoofd worden gezien. Maar het zegt wel waar het op staat. In poëtisch proza. Duidelijke taal. Nuchter. “Doar woont de dege degelkhaaid, de wille, vast as stoal, / Doar vuilt t haart, wat tonge sprekt, in richt- en slichte toal.”
Pas aan het eind van de vertelling, in het slot van de herinnering, spreekt Van der Dong in de tegenwoordige tijd. “Die grond, die klei zij vertelt het verhaal / van een ieder die daar geboren is / Van een ieder graf daar gelegen / een mens van zijn tijd, gescheurd gezet”. Hij neemt de woorden in de mond, die de ommelanden zelf alleen mimisch kunnen zeggen, deze kan met weidse gebaren spreken. De provincie houdt wijselijk de mond over het eigen zijn. De grond is stil. Alleen door de scheuren in de klei, de ruimtelijke tekening en de toren aan de horizon, de skyline van de stad, spreekt Groningen duidelijke taal. De grote gebaren trekken lijnen door het land. Daarvan maakt Johan van der Dong in zijn “Kleimonologen” melding.
Meest mooie stukje aarde
Uit de klei getrokken toen ooit, bezingt hij lovend en erend zijn geboortegrond, nog net niet met klinkend koper en schallende cimbalen. Wil een ieder die zijn woorden leest met de neus op de feiten drukken. Want het gaat niet goed met Groningen, zoals het in de rest van de wereld tevens steeds slechter gaat. Is deze provincie het meest mooie stukje aarde, steekt het met kop en schouders boven de rest uit, er is gezien de rest van de landen niets nieuws onder de zon en aan de horizon.
Van der Dong spreekt over Groningen als over een geliefde. Alles is schoon en mooi aan haar. Hij groeit er onbevangen op maar ziet wel de smeerpijpende veranderingen, die de sierlijke opmaak tot een stinkende parfum maken. De lezer loopt lyrisch door zijn jeugd en poëtisch over de vooruitgang. De dichter pakt mij bij de hand en opent mijn blik voor stad en ommelanden. In helder omfloerste bewoordingen laat hij mij anders kijken. Door zijn beschouwing doorzie ik de gebieden, de gewesten, stad en platteland. Mijn oog zet zich vast op de beeldende woorden: “De wereld werd groter, groter en / groter, het kon nooit op / Consuminderen werd in mijn jeugd het / groeien tegen de daken op / Het gif stroomde rijkelijk over de velden / van het klei tot aan ’t Zand”.
Achter de werkelijkheid kijken
Maar het speelt zoals gezegd allemaal in de verleden tijd. Onvoltooid, want ook nu nog blijft de vervuiling van de horizon doorgaan. Scheurt de bodem, trilt de aarde. Het zal ons wakker moeten schudden, letterlijk. “En toch luisteren we niet, naar hen die daar wonen, die horen wat de aarde zegt.” Maar lezend in de verlegen uitgave gaan mij de ogen open. Vooral ook door de schilderijen die ter illustratie zijn bijgevoegd. Daarin zie ik geen verre einders en graslanden onder die einder. Geen hoge wolkenluchten en nergens een terpdorp aan de horizon, of nee een wierdedorp op de kim – Groningers zijn tenslotte geen Friezen. De landschappelijke voorstellingen zijn een abstracte uitdrukking van de werkelijkheid. Niet zoals ik de omgeving daar live zal aantreffen, het is het landschap wanneer ik de ogen sluit en alleen nog kan ruiken, proeven en luisteren naar wat de provincie mij geeft.
Van der Dong laat mij achter de werkelijkheid kijken en het karakter van Groningen zien. Ik krijg daarbij het idee van de eerste scheppingsdagen waarin de aarde nog woest en ledig is, de duisternis op de vloed ligt. Hier in deze woestenij zweeft Johan’s geest over de wateren, als het ware is Van der Dong de schepper van zijn eigen bodem met verf op doek. In brede handgebaren en kleurige penseelvoering vertaalt hij zijn idee van het Groninger land, het wad daarboven. Meer dan deze platen heb ik eigenlijk niet nodig. In verf wordt de provincie getekend. Maar de woorden zetten de beelden toch wel kracht bij. Zijn het onderschrift, de uitleg. Terwijl het meestal andersom is en de illustratie de tekst beeldend verwoordt. In het geval van de kleimonologen is het een twee-eenheid. Het een kan niet zonder het ander. Voortgekomen uit een enkel persoon, die kunstenaar en dichter is. Beeldend in diverse disciplines.
En het zijn niet alleen zijn herinneringen die boven komen drijven, zich losmaken van de brakke grond. Ook de cultuurhistorie waarmee de provincie rijk begiftigd is krijgt een plek in de monologen. Begiftigd, dat klinkt negatief terwijl het land zich gelukkig mag prijzen met zo’n rijke historie. Het land grenzend aan de zee. Der’t de dyk it lân omklammet, zeggen de buren. Want er is altijd strijd en kinnesinne. Fryslân boppe en Der gait niks boovn Grunn. De provincies strijden om de eerste plek. Maar daar gaat het Van der Dong niet om. Hij is overtuigt van zijn schitterende landschap en beschrijft dat als de schilder die hij is in woord en beeld. Probeert de glans ervan voor later vast te leggen. Dicht over wat er was, wat we hadden en altijd nog kunnen hebben. De “Kleimonologen” zijn naast een ode aan tevens een protestlied op het cultuurlandschap van Groningen. “Met een oude fabriekspijp aan het eind / Dat land zit vol scheuren, in grond, muur en dijk / De bodem in haar rijkdom leeggelaten / probeert een nieuwe eeuwigheid / In dat land ben ik geboren / leerde ik praten, lezen en schrijven”.
Kleimonologen. Johan van der Dong. Gedichten en schilderijen. Uitgeverij Nobelman, 2023.
