KUNST-stukjes

Tag: Wim van der Veer

  • Het abstraheren van het realistisch herkenbare

    Het is niet dat ze geen realistisch herkenbare schilderijen maakt, maar op de keper beschouwd is Janneke Hengst een abstract schilder. Zij heeft een manier gevonden, zich een stijl toegeëigend, om in haar schilderen de werkelijkheid te versimpelen. Het landschap ligt er natuurlijk zo bij zoals zij het in haar werk portretteert. De bomen, sloten, het kerkje. Maar het zijn de contouren van een stemming. Het gevoel dat Hengst bij die plek had op dat moment of later weer kon oproepen in het atelier. Het moment dat ze deze werkelijkheid heeft vast gelegd. Die sfeer probeert zij in eenvoud over te brengen. Het zicht werd versimpeld, impressief geabstraheerd, maar de essentie is gebleven.

    De plekken die Hengst in haar werk aandoet, die ze als het ware reciteert, kunnen geplaatst worden in het landschap terwijl het bovenal het gevoel is dat de toon aangeeft. Een gedroomde wereld die bij ontwaken geen bedrog blijkt te zijn. De nevel van de morgen trekt op, het moment van de schemer geeft nog niet alle omtrekken weer – de wijdte, de diepte, blijft nog een ogenblik in het bezit van de nacht.

    Met haar werk geschiedenis schrijven

    Dat verdelen van de compositie in vlakken, zonder al te veel details toe te laten, schuurt tegen de schilderijen van Jentsje Popma. Terwijl Jopie Huisman als mentor haar artistieke ontwikkeling aanzienlijk heeft gevormd. Echter staat ze niet in de schaduw bij deze twee Friese grootheden, Janneke Hengst heeft zichzelf met haar persoonlijke stijl in de rij van schilders van het Friese landschap geplaatst. Ze pikt in haar werk de verstilde aanblik van dat vlakke land fijn op. Het voorkomen dat een aanklacht is op de ontwikkeling in de maatschappij. De vooruitgang en de groei van de bevolking noopt tot het omzien naar andere bronnen van energie. Het landschap verhardt zich volgens Hengst, als voorbeeld daarvan noemt ze weilanden boordevol zonnepanelen en enorm hoge windmolens die de vlakte vervuilen. Het punt voordat deze aanwas plaatsvind legt zij vast. Ze bevriest als het ware de schoonheid van het landschap. Laat het nog een moment zo zijn, zodat we er ongehinderd van kunnen genieten

    Janneke Hengst schrijft met haar werk geschiedenis, ze schildert een stilleven zonder het zelf samen te stellen. De eigenschappen zijn voorhanden, deze hoeven niet geschikt te worden. Het karakteristiek van het landschap ontdoet ze echter van kentekens, bijzonderheden laat ze achterwege om het wezen van de omgeving te doorgronden. In die kern is het zo stil als in het hart van de storm, er is geen geluid enkel maar de hartslag van de natuur. Hengst schildert de geest van Friesland, de aard van de provincie als document voor een tijd na hier en nu. De verstilling die ze in het werk heeft gelegd geeft rust. De kleurzetting is levendig, maar overstemt de stemming niet. Het is geen uitbundig vrolijk werk, het zet de toon van beschouwend waarnemen. Een contemplatief beleven, een meditatieve ervaring.

    Twee werken van Wim van der Veer

    Naast dat de schilderijen van Hengst de werkelijkheid versimpelen, abstraheren, brengen het kleurgebruik en de lichtval een surrealistisch element in het werk binnen. Maar om het nu als abstract surrealisme te karakteriseren is een brug te ver. Het is eerder te rangschikken onder meditatief impressionisme of beschouwend romantisch. Hoewel ik geen voorstander ben van vakjes en vergelijkingen, relaties en overeenkomsten, omdat ik van mening ben dat iedere kunstenaar naar eigen inzicht een stijl ontwikkelt die bij hem of haar past. Janneke Hengst laat het pure landschap zien, zoals dat nu nog ervaren kan worden. Zij doet dat in een stijl die de essentie van de omgeving raakt. De natuur is verstild, het beeld is zonder beweging, een monument in de tijd.

    In de solo-expositie van Janneke Hengst in Museum Galerie Heerenveen vind ik twee werken van Wim van der Veer. Deze nestor van de Friese schilderkunst is net zo een persoon die terugkijkt op het ongerepte landschap. Die in zijn kunst, wanneer hij en plein air aan het werk is, om de vooruitgang heen schildert. Hij kijkt achter de tijd van zonnepanelen en windmolens. Hij ziet dit wel, het valt hem wel op, maar heeft er in zijn schilderijen geen kijk op. Ziet de serene rust van wat ooit zichtbaar was langs rietkragen en bospaden, over sloten en landwegen. Nostalgisch realisme zou het genoemd kunnen worden. In deze expositie toont hij twee groene landschappen waarin het oog kan verdwalen. Dat is wat Van der Veer veel doet; de blik in zijn werk laten zwerven. Niet alleen in het landschap, hij zoekt ook inspiratie in de haven of het dorp. Zijn werk sluit goed aan bij dat van Janneke Hengst met eenzelfde hang naar de schoonheid van toen, ooit.

    PUUR. Tentoonstelling schilderijen van Janneke Hengst bij Galerie MUGA, Minckelersstraat 11 in Heerenveen. Gastexposant: Wim van der Veer. 3 november tot en met 29 december 2024.

  • De zolderschatten van Wim van der Veer: kunst, geen kitsch

    Op de fiets trekt hij er op uit. Of op de brommer wanneer hij verder het landschap in wil. Op de bagagedrager staat een stellage van houten latten om de relatief kleine schilderdoeken te vervoeren. Kwasten, verftubes, schetsvellen en tekenmateriaal gaan in de fietstassen. Zo gaat Wim van der Veer langs Friese wegen. Want Friesland is zijn atelier. Daar doet hij zijn inspiratie op. Daar is hij het liefst aan het werk, in de buitenlucht. In weer en wind gaat Van der Veer op weg, want ieder seizoen en elke dag heeft een eigen sfeer en indruk om uitdrukking aan te geven. Hij zoomt in op details en schildert compact. ‘Haventjes, dorpsgezichten, door bomen omzoomde landweggetjes, eenzame boerderijen, rietomkraagde slootjes en uitgestrekte landschappen onder mooie wolkenpartijen’, schrijft Dirk van Ginkel in het boek Zolderschatten. Dat verschijnt ter gelegenheid van het 85e levensjaar van de kunstenaar.

    Ruimte maken

    Die kleine schilderijen, 35 bij 40 centimeter, en dat tekenwerk – schetsen om de werkelijkheid in de vingers te krijgen – bleven lange tijd opgeslagen en niet zichtbaar in dozen en mappen op de zolder van zijn woonhuis staan en liggen. Enkel was Wim van der Veer bij het grote publiek bekend van zijn grote schilderwerken, die in opdracht werden gemaakt. Maar nu tegen het eind van zijn leven en aan het eind van zijn carrière als kunstenaar, hoewel hij natuurlijk nog jaren mee kan, schoont hij zijn zolder om ruimte te maken. Ruimte in zijn hoofd, plek voor nieuwe dingen en andere inzichten, want Van der Veer is nog voortdurend geïnspireerd bezig. Wim is nog aldoor doende om het Friese landschap af te beelden. In kaart te brengen zou je kunnen stellen, voor de eeuwigheid te bewaren.

    Het is Jan Reinder Adema, en het is Han Steenbruggen, waarvoor Wim van der Veer het zolderluik opent. Zij kunnen kijken in de dozen en de mappen openen. Zij vinden de schatten die voor het oog jarenlang verborgen waren gebleven. Adema presenteert dit tekenwerk en deze vele schilderijen van klein formaat in een verrassende tentoonstelling. Steenbruggen doet een greep uit de dozen en laat havengezichten en enkele landschappen zien in het jaar dat de schilder 80 wordt. Deze schilderijen hing ik destijds als collectiebeheerder aan de wanden van een kamer in de westvleugel van Museum Belvédère. En ik schreef erover: “De expressie buiten gezien wordt in een ferme toets op het doek uitgezet. Zonder overbodige detaillering, direct en spontaan. Zo lijken de schepen (…) groots in beperkte afmeting – monumentaal. Als gezien door een patrijspoort, een venster op de wereld.”

    Sfeer pakken

    Nu de schilder dus 85 is, krijgen deze kleine werken opnieuw aandacht. Maar zeker ook de tekeningen, de etsen en aquatint. Voor Wim van der Veer is de tekening de bron van alles. Dat is het begin, de grond waarop een schilderij kan ontstaan. Uit de buitenlucht neemt hij op papier het landschap mee naar het atelier. Maar tekent ook meteen op doek het geziene uit. Het zijn speelse schetsen waarin de scherpe blik van de schilder tot uiting komt. De tekeningen zijn bedoeld als aanloop naar een schilderij, dienen in eerste instantie altijd een doel. Daarom staan er ook wel geschreven aanwijzingen op, zoals het aangeven van kleuren of het pakken van de sfeer. Maar er zijn zeker tekeningen die het predicaat van resultaat verdienen, die al af zijn zogezegd. Ook maakt hij wat hijzelf noemt notities, tekeningen ontstaan tussen de bedrijven door, onderweg.

    De en plein air gemaakte schilderijen hebben een onstuimig karakter en meest ongemengde vaak sombere kleuren. ‘Driest geschilderd, snel opgezet, met een grove penseelstreek en heel veel verf’, schrijft Dirk van Ginkel. ‘Laag over laag, in de wonderlijkste kleuren.’ Van der Veer schijnt zich weinig tijd te geven om een landschap tot in detail uit te werken. Het kenmerkt de spontane aanpak, de speelse benadering van het vak schilderen. Hoewel de schilderijen een klein handzaam formaat hebben, is de verf er monumentaal op geboetseerd. De schilder als beeldhouwer. Het afzonderlijk opvullen van de vlakken omkaderd met geschilderd zwart alsof de schilder met verf en penseel tekent, geeft het beeld een uitzonderlijk aanzicht. In een robuuste toets pakkend getroffen. Het is zo een stapeling van elementen om tot een eenduidige afbeelding te komen. De bouwstenen zijn de losse vlakken die zich puzzelen tot het uiteindelijke beeld. Een eenvoudige opbouw, met een meervoudig resultaat.

    Wim van der Veer is schilder

    Nadat Wim van Jentsje Popma de oude etspers van Hendrik Werkman krijgt begint hij te experimenteren met grafische technieken. Met het etsen en de aquatint moet hij, in weerwil van zijn expressieve handschrift bij het tekenen en schilderen, meer bedachtzaam werken. Echter blijkt hij geen graficus te zijn en stopt ermee. Het experiment intrigeert hem wel, het maken, maar het drukken in oplage – een kenmerk van grafiek – heeft minder zijn belangstelling. Steeds dezelfde handeling doen voor eenzelfde resultaat ziet hij niet zitten. Wim van der Veer is schilder.

    Het werk van Wim van der Veer laat een Friesland uit voorbije tijden zien, is Dirk van Ginkel van mening. Het boek geeft van dat Friesland vele voorbeelden in een groot aantal afbeeldingen. Maar ook Frankrijk is onderwerp van zijn werk. Mens en dier zijn in zijn robuuste schetsmatige stijl op papier en doek gezet. Maar telkens komt hij toch terug naar huis, terug naar Friesland. Het weidse landschap, de hoge luchten, de kleine havens, het heeft zijn aandacht. Hij treedt in zijn vroege werk het leven tegemoet met het penseel in de aanslag. ‘In een caleidoscopische werveling van kleuren en penseelstreken wordt de wereld, zoals die toen beleefd werd door Van der Veer, gevangen.’

    Emotie van de schilder

    Het latere werk laat zich karakteriseren als een rustige en enigszins afstandelijke waarneming van het landschap. ‘Het is een wereld waar het leven goed is en overzichtelijk en waarin de maker een tevreden mens lijkt.’ Het is de emotie van de schilder die zichtbaar in het werk is opgetekend. Hij schildert wat hij ziet in een lichtelijk naïeve stijl. Maar juist dat ongekunstelde maakt het werk zo aantrekkelijk. Het zijn alle stillevens van een verlopen wereld, een omgeving die wij kunnen kennen van toen. Met name door het eenvoudige en vlotte handschrift, de spontane en impulsieve penseelvoering, heeft de kunst van Wim van der Veer een breed publiek. Vooral doordat de dozen en mappen van zolder geopend zijn wordt eens te meer duidelijk dat ook Wim van der Veer het geheugen van Friesland is.

    Wim van der Veer zolderschatten. Dirk van Ginkel. Uitgave verschenen ter gelegenheid van de 85e verjaardag van Wim van der Veer en exposities in Galerie Jan Reinder Adema in Damwâld en De Schierstins in Veenwouden. Uitjouwerij De Ryp, 2024.