‘Met minimale middelen verbeeldt zij haar gevoel bij de werkelijkheid. Ze pakt het wezen van het gezichtsveld op, de begrenzing van dat wat het menselijk oog kan zien. (…) Het is de gestileerde verbeelding van het landschap dat eigenzinnig tegen de cultiverende mens aan een eigen evolutie inzet. In diverse op het oog aan elkaar verschillende uitingen laat de kunstenaar dat landschap leven. De weidse horizon, de verre einder, de hoge wolkenluchten worden op de laagste waarde van uitbeelding gezet. Aan het begin van hun wording. Een abstract gegeven in den beginne werkelijkheid. Als op de eerste drie scheppingsdagen. Want meer dan licht, een hemel met wolken en een land met zeeën, heeft de aarde niet nodig. Althans voor Nanky de Vreeze gezien vanuit welhaast het slot van de evolutie, het eind van haar leven.’
Zo zag ik onlangs haar werk in Kunstlokaal No.8 in Jubbega. Recente objecten van haar hand, waarin ik – nu ik de uitgave in eigen beheer van Nanky de Vreeze beschouw – groei ontdek. De uitdrukkingen kunnen almaar met minder gegevens toe. Het verhaal is groots, maar de woorden worden schaarser. De beschouwer heeft aan een half woord genoeg waar de kunstenaar een duidelijke taal weet te spreken. Het is niet zomaar dat De Vreeze met weinig middelen in abstractie concreet kan zijn. Een leven lang heeft ze kunst door de handen gehad en onder ogen gezien, dus weet ze van de hoed en de rand. Heeft kennis van zaken en je er zeker verstand van waar anderen soms met de kind vol tanden staan. Wanneer je dan zelf aan de slag gaat bestaat de kans dat van al die indrukken iets in je eigen creaties sluipt. De beelden die je hebt gezien en met je mee draagt zijn legio. Daar een mengvorm uit vinden lijkt onbegonnen werk, maar toch moeten die inspiraties een uitweg vinden. Deze willen verteld worden, gezien zijn. Handelen in kunst wil nog niet zeggen dat je het zelf kunt maken. Bezig zijn met kunst betekent niet dat je gaandeweg zelf kunstenaar wordt.
Kijken heeft mij gevormd
Mogelijk heeft dat bij Nanky de Vreeze met zekerheid andersom gewerkt. Was zij al een creator, evenwel een slapende schepper, die deze gave heeft kunnen inzetten om de kunst te promoten zonder het zelf te creëren. Met een neus voor goed werk kon zij dit aan de man brengen. Zij zag nieuw talent en liet dit de wereld weten. Doorgrondde de werken die ze in handen kreeg door te KIJKEN, met hoofdletters, schrijft Ingrid Blans in de inleiding van het boekje ‘VER-BEELDING’. In die gebonden uitgave wordt bondig uit de doeken gedaan hoe De Vreeze uiteindelijk zelf ging scheppen. “Kijken heeft mij gevormd”, zegt de galeriehouder en kunstadviseur die kunstenaar werd daar zelf over. “Het verleden is voorbij. Wat ik nu doe is een optelsom van mijn leven.”
Dat wil niet zeggen dat ze in het maken van kunst een laatbloeier is. Letterlijk wel, maar het creëren heeft aldoor achter de schermen mee geleefd. Ik kan me zo voorstellen dat de beelden zich in haar achterhoofd lieten opslaan om daar te worden tot eigen scheppingen. Een opslag van wat bekeken is, indrukken die zich vormen tot nieuwe uitingen. Maar ze blijven in depot, in gedachten hangen. Haar handen zullen jarenlang gejeukt hebben om zelf aan de slag te gaan, maar de drukte van het aan de zijlijn staan als coach, curator en gastdocent naast alle andere bezigheden die de kunsthandel met zich meebrengt stond dat in de weg. Er zal denkelijk vast weleens een krabbeltje hier en een schetsje daar uit haar vingers gekomen zijn, want het talent moet toch ergens een uitweg vinden, maar een professionele baan is het nooit geworden.
Het straalt vernieuwingsdrang uit
Tot het jaar 2017 wanneer Nanky de Vreeze huistentoonstellingen op verschillende locaties gaat geven van haar eigen creaties. Ze is dan al enkele jaren kunstzinnig bezig nadat ze in 2012 als kunsthandelaar min of meer met pensioen is gegaan. Door het immense netwerk dat zij opbouwde wordt haar kunst vrijwel meteen opgepakt en uitgerold. Eerst in haar woonplaats Middelburg maar al snel krijgt het vleugels en vliegt haar werk op eigen kracht uit. En net als zij zelf een neus voor talent heeft en dit in het verleden al op een afstand kon waarnemen, wordt haar werk nu gezien en opgemerkt door kenners, kunstruimtes en galeries. Zo heeft Kunstlokaal No.8 het werk naar Noord-Nederland gebracht. Eerst via de kunstbeurs Art Noord in Museum Belvédère en niet veel later in de eigen expositieruimte te Jubbega, waar ik het dus heb kunnen zien.
Zou je denken dat de kunst van Nanky de Vreeze raakvlakken en overeenkomsten heeft met kunstwerken die al gemaakt zijn, ook al omdat ze zovele heeft gezien en als het ware de kunst heeft kunnen afkijken, is dat niet het geval. Natuurlijk vallen er lijnen te trekken en relaties te leggen, maar het werk van De Vreeze heeft desondanks een unieke eigenheid. Het straalt vernieuwingsdrang uit en heeft, afgezien van het feit dat zij van lijf en leden op leeftijd is, een jong karakter. Je kunt wel denken dat dit komt omdat ze nu pas een jaar of tien zelf met de handen bezig is, dat daardoor haar kunst jong en fris oogt. Maar door de jarenlange ervaring in de kunst kan zij door al die indrukken een uitroepteken achter haar werkbare leven zetten. Uit die mengelmoes als resultaat van kijken, beschouwen en bezinnen is een verbeelding ontstaan die met minder meer heeft.
Stemming heeft weinig uitdrukking nodig om het zijn te bepalen
De kunst van De Vreeze heeft weinig omhaal nodig, een enkele lijn op een gevonden plankje kan voldoende zijn een heel landschap te verbeelden. Het materiaal waarmee ze werkt is leidend. Daarvan gaat ze uit, maar vooral het onderwerp landschap is het uitgangspunt. De lijn aan de horizon heeft genoeg stof tot nadenken en is het begin van een volgende beelding. Niet altijd herkenbaar, maar in het werk van De Vreeze draait het vooral om de beleving, het gevoel. De emotie die zij heeft of had in en met een bepaalde omgeving maakt het verhaal dat in enkele beeldende woorden op de drager komt. Nanky de Vreeze heeft weinig woorden en minder uitdrukking nodig om het werk neer te zetten. Doet de leeftijd dat? Alles gezien hebbende blijft het simpele beeld over? Staat dit op haar netvlies na alle kunst waarnaar ze heeft gekeken?
Feit is dat al dat eerdere voelende en nieuwsgierige kijken, dat hele verhaal een slotzin moet krijgen. De Vreeze zet er slechts een punt achter, een enkele stip beperkt tot een lijn, een horizon, een minimale expressie. Het meervoudige van het landschap en de natuur versimpelt ze enkelvoudig in haar abstracte werk. Daarvoor gebruikt zij als dragers gaandeweg gevonden en door het leven gebruikte en afgedankte voorwerpen, als doosjes en oud karton, kistjes, lood en papier. Dat materiaal heeft al een geschiedenis, dus in die sporen van het verleden kan ze kort en krachtig, strak en beknopt verder. De stemming heeft weinig uitdrukking nodig om het zijn te bepalen. Ingrid Blans omschrijft het werk van Nanky de Vreeze als ‘visuele poëzie met minimale ingrepen’. Abstracte gedichten zonder woorden, het materiaal is als vanzelf het uitdrukkingsvolle vers. Om tot kunst te worden heeft het een weinig aanpassing nodig. In die beperking weet De Vreeze het beeld tot een hoogtepunt te brengen.
VER-BEELDING / I-Magination. Nanky de Vreeze, objecten 2019 – 2022. Met tekst van Ingrid Blans, Harriet Ramakers, Leon Riekwell, Ineke Spaander, George Verberg. Tweetalige uitgave in eigen beheer, 2022.
