Het is een spannend avonturenboek, dat eigenlijk vrijwel in één keer uitgelezen kan worden. De schrijver vertelt het verhaal zo boeiend dat ik het boek maar nauwelijks kan dichtdoen en wegleggen, omdat ik wil weten hoe het verder gaat op de omgeslagen bladzijde in het volgende hoofdstuk. Gerrit de Boer somt de wereld van de jonge hoofdpersoon Foppe zo gedetailleerd en nauwkeurig op, dat ik als het ware aan de tafel zit achter een bord dampende soep, meeloop over het mulle zandpad en achter hem aan banjer door de drassige weilanden me verbazend over de professionele schuilplekken en vrijwel niet te vinden onderduikkuilen. Het is een roman over bezetting en verzet, oorlog met zicht op bevrijding. Een leerzaam boek om deze duistere tijd in de geschiedenis niet te veronachtzamen.
Een opwindende vertelling, en aangrijpend wanneer ik me besef dat het geen fantasie is maar werkelijk zo gebeurd kan zijn. Of dit relaas echt zoals beschreven is plaats heeft gevonden is niet duidelijk, maar het had zeker wel zo kunnen zijn. Het is het tweede boek van Gerrit de Boer waarin hij de gebeurtenissen van de oorlog van zich af schrijft, vooral opdat wij niet vergeten. Ging het eerste boek – Oorlog in de Tulpstraat – over zijn familie en gezin, dit boek – Foppe, koerier van de knokploeg – heeft eerder een bedacht persoon en een fictieve familie als onderwerp. Maar ook nu zijn de voorvallen schrijnende waarheid. Het is een avonturenroman dat zo omgewerkt kan worden naar het script voor een spannende oorlogsfilm.
Foppe te jong om mee te gaan
“Foppe, koerier van de knokploeg” speelt zich af in de nadagen van de tweede wereldoorlog. Foppe leeft dan in het relatief welvarende Friesland. Het boerengezin komt niets te kort. Het is wel een sober leven, maar in vergelijking met het arme Westen van het land is er redelijke rijkdom. Is men in de grote steden gedwongen tulpenbollen te eten, in de provincie wordt er nog een zelfgebakken havermoutkoekje bij de koffie geserveerd. Foppe is eigenlijk nog te jong om mee te gaan op avontuur, hij is nog geen 16. Maar gaandeweg het boek krijgt hij meer privileges omdat gezien is dat hij goed mee kan met de grote jongens en volwassen mannen. Van getuige wordt hij werker. Eerst nagelbijtend thuis blijven en later ingezet om gevaarlijk werk te doen.
Naast dat het een spannend boek is vol met boeiende avonturen, is het ook een geschiedenisboek waarin de historie tot leven komt. Want Gerrit de Boer is dan niet die jongen zelf, hij weet wel precies wat Foppe zoal allemaal meemaakt en ervaart. Dat heeft hij, net als in het eerste boek, van horen zeggen want zelf was hij in die oorlog nog een peuter. Maar het is wel alsof hij er zelf bij was en ik over zijn schouder mee kan kijken terug in de tijd. Het verhaal van Foppe is het relaas van de oorlog. Al het verzet van de knokploeg, waarvan de leden op hun manier tegenstand bieden aan de vijand, wordt tot in detail beschreven.
Het verzet wordt genadeloos afgestraft
Het begint met een wapen- en voedseldropping vanuit Engeland. Wat er zoal voor moet gebeuren om dat voor elkaar te krijgen zonder dat de vijand het in de gaten krijgt. Dus de spullen moeten tijdelijk verstopt worden om ze later voor het ondergrondse verzet in te kunnen zetten. Op deze manier beschrijft Gerrit de Boer elk voorval en avontuur tot in detail, zodat ik als lezer goed inzicht krijg in de gebeurtenissen tijdens de oorlog. Wat het voor de mensen die er middenin zaten heeft betekent. De knokploeg bijvoorbeeld voerde een soort van guerilla-oorlog en dook op waar de vijand dit het minst verwachte. Maar vooral in die nadagen, wanneer de bezetter door de bevrijder gedwongen wordt zich meestal overhaast terug te trekken, gebeuren er de meest wrede dingen. Het verzet wordt genadeloos afgestraft.
Wij, die van na de oorlog, kennen allemaal die verhalen uit de eerste hand, de getuigenissen van ervaringsdeskundigen. Het worden er evenwel steeds minder hoe meer de oorlog wegzakt in de geschiedenis. Daarom is het goed dat zo iemand als Gerrit de Boer dit toch weer opschrijft en wij er kennis van kunnen nemen. Het is geen gedramatiseerde herinnering, het drama was in die dagen al overweldigend en behoeft niet verder te worden aangedikt. De onderduikers die hun leven niet zeker zijn wanneer ze worden verraden en ontdekt. Maar ook de mensen die deze onderduikers plaats hebben geboden worden zonder rechtspraak gefusilleerd. Wie het goede wil komt het slechte genadeloos tegen.
een kat in het nauw
Alle facetten die in de oorlog onder de bevolking speelden worden beschreven in dit boek. Geen verhaal van Foppe, ook geen heldendaden van de jongen, maar wel het avontuur dat oorlog heet. Voor mij nu een boeiend avontuur, maar op dat moment pijnlijk de waarheid. De dropping dus, de onderduikers, gestolen kerkklokken, gepikte fietsen en illegale krantjes. Verraders in de straat, NSB’ers, vluchtelingen op zoek naar voedsel, koeriersters, een V2 lanceerinstallatie en als rode draad door het verhaal het troostende geloof – het vertrouwen op God in goede momenten en op slechte tijden. Het is voor de hoofdpersonen de manier om het hoofd boven water te houden, om het positieve in het slechte van de mens en zijn daden te blijven zien. Geen oog om oog en tand om tand, maar een meelevend gebaar en bescherming wanneer dat nodig is. Want ook bij de vijand lopen goede mensen rond, en ook de overgelopen medelanders verdienen bemoediging. In de nadagen is er spijt en berouw, dat het inzicht zo uitzichtloos bleek te zijn.
Terwijl de vijand wordt teruggedrongen gedraagt deze zich als een kat in het nauw. Met de bevrijding in zicht worden nog vele Nederlanders door de Duitsers rücksichtslos afgemaakt. Al wie in de weg staat wordt genadeloos neergehaald. In die nadagen is het nog gevaarlijker dan tijdens de oorlog zelf, omdat de vijand onberekenbaar is en het verzet nog harder straft dan eerder. Het verhaal over Foppe mag dan leesbaar geromantiseerd zijn, het drama is tussen de regels door voelbaar. “Oorlog is vreselijk”, lees ik, “oorlog is haat en daarom moet er een eind aankomen. Nee, oorlog is niet alleen spannend maar ook levensgevaarlijk voor wie zich verzet.” Ja, de oorlog heeft veel, heel veel kapotgemaakt. Maar vijanden kunnen vrienden worden en als dat gebeurt is het pas echt vrede. Een goed motto aan het slot van het boek. Gerrit laat het Foppe denken wanneer de jongen na zoveel avontuur in bed ligt en daarna slaapt als een roos.
Foppe, koerier van de knokploeg. Gerrit de Boer. Uitgeverij Mes, 2022.
