KUNST-stukjes

Tag: Ruud van Empel

Ruud van Empel maakt natuur in zijn perfecte wereld

Een perfecte wereld. Wat is dat? Hoe ziet die eruit, hoe ligt die erbij? Wat moet ik me daarbij voorstellen? Kun je dat maken, een perfecte wereld? En voor wie is die dan perfect? Is een perfecte wereld universeel? Of maak je een perfecte wereld voor jezelf? Deel je die in naar jouw eigen goeddunken? Dan is het de perfecte wereld voor een enkel persoon. Bezit dus iedereen een perfecte wereld, een eigen perfecte wereld? In gedachten, voor de geest, achter de oogleden. Sluit je de ogen, dan zie je het zo voor je: de perfecte wereld.

Ruud van Empel maakt een perfecte wereld. Niet alleen voor zichzelf. Het is wel zijn idee en vormgeving, maar deze is universeel, want iedereen vindt het perfect. Zijn beelden gaan de aardbol over en krijgen overal applaus. Maar de wereld die Van Empel schept is zijn perfectie. Zoals hij die voor zich ziet, ofwel: waar hij zich als kunstenaar goed bij voelt. Het is een wereld die nooit bewaarheid zal worden, nooit echt kan zijn. Zijn perfect world is opgebouwd uit legio fragmenten van en uit de reële wereld. Hij manipuleert de werkelijkheid om een nieuwe, niet-bestaande echtheid te creëren. Het is niet waar, maar het had wel waar kunnen zijn. Want de geschapen omgeving lijkt zo fotografisch echt; het had zo en plein air geschoten kunnen zijn. Echter, wanneer iets te mooi is om waar te zijn, is het dat vaak ook. Zeker in het geval van de tot in detail bewerkte foto’s van Ruud van Empel.

Om de vormen

Beoefent hij als kunstenaar de fotografie? Hij begint met fotograferen; dat deel is documentair — hij legt vast wat bruikbaar kan zijn. Daarna volgt een langdurig montageproces. Daarin worden alle artistieke beslissingen genomen. “Dus is het, voor zover ik weet, meer montagekunst dan fotografie”, vertelt Ruud mij in een gesprek dat ik met Van Empel had voor een korte film over zijn tentoonstelling ‘Making Nature’ bij Museum Belvédère in het voorjaar van 2019. “Zo voel ik het en daarom noem ik mij eigenlijk nooit een fotograaf. Mijn platen worden gemonteerd uit meerdere foto’s, elk detail. Het gaat mij om de vormen en niet om de realiteit perfect weer te geven.”

Van Empel maakt de perfectie; hij zet de realiteit naar zijn hand. Daarmee is hij de schepper van zijn eigen wereld. Maar hij vindt het wiel niet opnieuw uit. Uit wat ooit is geschapen, of geëvolueerd tot de werkelijkheid van nu, snijdt hij details om daarmee een divers beeld op te zetten. De collagetechniek maakt het hem mogelijk om elementen uit de werkelijkheid in het picturale veld te transplanteren en beelden die niet bij elkaar passen met elkaar te combineren, lees ik in het voorwoord van kunsthistoricus Xavier Canonne. Het is een preface tot het boek ‘A Perfect World’, waarin een dwarsdoorsnede van het werk van Ruud van Empel is opgenomen. Vanaf het begin, toen hij aan de slag was met fysieke schaar en lijmpot, tot aan de jaren negentig van de vorige eeuw, toen Van Empel digitaal begon te werken. Het softwareprogramma Photoshop geeft hem voldoende mogelijkheden “om beelden te bewerken, te verbeteren en ook te creëren in een mozaïek van elementen die worden samengevoegd tot een soort valstrikken voor het oog, de laatste fase voordat de kunstmatige intelligentie zijn intrede doet”.

Ideaal van schoonheid

Echter, deze laatste stap — het kunstmatig scheppen van beelden — weigert Ruud van Empel te zetten. Hij geeft de voorkeur aan het plezier van het geduldig reconstrueren van beelden die hij zelf heeft gefotografeerd boven het snel creëren van onpersoonlijke werken. “Het oeuvre van Van Empel, een beetje gekenmerkt door een milde nostalgie naar de kindertijd, is een weerspiegeling van een min of meer geïdealiseerde wereld, versterkt door herinneringen en overtroffen door de computer. (…) Een hele wereld die stilstaat, alsof ze bevroren is in haar ideaal van schoonheid.” Daarmee schijnt Van Empel dus geen perfecte wereld te maken, maar een ideale omgeving. Een plek waar hij zijn geest kan laten rusten, terwijl de beschouwer ogen tekortkomt om alle details tot zich te nemen. De manier van scheppen is monnikenwerk, een waar kunststukje, realiseer ik me wanneer ik mijn ogen de kost geef om het hele beeld te overzien.

In de uitgave gaan curator Christoph Ruys en publicist Lex van de Haterd breedvoerig in op de kunst van Ruud van Empel. Werk dat uitstekend past in deze tijd van beeldcultuur, maar tegelijk afwijkt van het nu omdat het geen snelheid heeft — waar juist aandachtig naar gekeken moet worden. Wil je het snel tot je nemen, omdat je meer te doen hebt en vlug naar een volgend moment moet, dan mis je de torren en spinnen, kijk je langs de vogels en vlinders heen en merk je de diversiteit aan begroeiing en figuratie niet op. Deze collages zijn geen snelle hap van de muur, maar eerder een viergangenmenu met een lange nazit. Ruys en Van de Haterd schrijven het mysterie dat om het werk hangt enigszins weg. De techniek wordt uitgelegd, het perspectief ontrafeld. “Van Empel maakt fotowerken van mensen en van de natuur die heel realistisch lijken, maar het niet zijn”, herhaalt Van de Haterd nog maar eens. “Dat is niet iets wat je in één oogopslag ziet, maar wel iets wat je meteen voelt. Een soort dreiging, een spanning, die hij er bewust inlegt.”

Creatief kijken

Het boek nodigt mij uit creatief te kijken, om te geloven dat het anders kan, dat je het beeld op verschillende manieren kunt interpreteren. Hoewel Ruud van Empel een loopje met de waarheid lijkt te nemen, is het geen fake news wat hij brengt. Het is een manier om achter de werkelijkheid te kijken, om de realiteit te zien en de fantasie te begrijpen. Het is niet waar, maar het had wel waar kunnen zijn. Het is perfect, een idee waarnaar we kunnen streven, een rijk gevoel. Dus blader ik snel door om mij te wentelen in de maakbare wereld van Van Empel. Van de eerste werken via werken uit 2005 tot 2016 en stillevens naar de laatste landschappen. De kunstenaar heeft een breed scala aan onderwerpen die hem inspireren, zoveel is duidelijk. Naarmate hij de digitale techniek beter onder de knie krijgt, worden de beelden kijkplaten; er is zoveel in te zien dat ik er even rustig voor ga zitten.

“Het is natuurlijk veel meer beeldende kunst”, hoor ik Ruud van Empel zelf zeggen, “omdat ik vanuit niets begin op te bouwen en tot het beeld kom dat ik zelf helemaal onder controle heb. Dat is fundamenteel echt iets anders dan wat fotografen doen, die buiten documentair fotograferen.” Hij noemt zijn beelden foto-objecten. Het is geen klassieke fotografie, maar meer het object ervan. Geen probleem voor mij dat het resultaat biologisch of natuurkundig niet klopt. Voor mij klopt het juist wanneer ik bedenk dat dit een perfecte wereld zou kunnen zijn. Voor meerdere momenten waan ik mij in de Hof van Eden, de hof Van Empel.

Ruud van Empel – A perfect world. Retrospective. Voorwoord Xavier Canonne. Essays door Christoph Ruys en Lex van de Haterd. Uitgave WBOOKS, 2026.

28 mei 2026
Ruud van Empel monteert foto-objecten

Ben ik nog maar amper herstelt van het feit dat ik mijn blik moest lostrekken van de kamerpresentatie “Van nature” bij Museum Belvédère. En ben ik glad door mijn superlatieven heen om de kunst van Daniëlle van Broekhoven daar te beschouwen. [Zie artikel “Drift tot schilderen druipt van doeken”] Loop ik om de hoek figuurlijk tegen het werk van Ruud van Empel aan. Verrassend. In een kleine presentatie staat ook hier de natuur centraal. Museum Belvédère liet het werk van Ruud van Empel al eens eerder zien in een grote overzichtstentoonstelling. Deze kamerpresentatie is een kleine reprise. Net genoeg indrukken om er verbaast van te staan. Hoe speels en onbevangen het werk van Van Broekhoven is, zo gecontroleerd en beredeneerd is de schilderachtige fotografie van Van Empel. Hoewel bij beide kunstenaars de ene handeling de andere oproept. Het werk dat onder de handen ontstaat is leidend in de voortgang van het proces. De ene verfstreek bepaalt de volgende. Het ene fragment zet een volgende op de rol. Het lijkt een intuïtief proces, maar het is een inventieve groei tot er een werkstuk van waarde kan bloeien.

Fotograaf Van Empel heeft via reizen en door de jaren heen beelden verzameld en geordend in mappen op zijn computer. Uit die duizenden plaatjes kan hij digitaal details knippen en plakken. Met het programma Photoshop kan hij de wereld fotografisch manipuleren en naar zijn hand zetten. Zijn realistisch aandoende omgevingen zijn abstracte landschappen. Enkel bestaand in zijn fantasie, waar ik mijn eigen voorstellingsvermogen op kan loslaten. Wat ik zie lijkt de werkelijkheid maar bestaat werkelijk niet. Door details uit het archief samen te smelten gaat de kunstenaar op de stoel van de Schepper zitten. Uit niets, want het begint met een leeg scherm, ontstaat stukje bij beetje, fragment voor snipper, een iets dat ergens op lijkt. Want ondanks dat de beeltenis herinneringen oproept, een deja vu schijnt, kan het nergens op lijken. Is het bij elkaar gefantaseerd. Kunnen de bouwstenen en geledingen van overal vandaan komen, want Van Empel deed ze immers op zijn reizen langs diverse binnen- maar vooral buitenlandse reizen op.

Verzamelaar van beelden

De impressies zijn puur handwerk, hoewel deze met behulp van de computer zijn gemaakt. Maar er komt geen kunstmatige intelligentie aan te pas. Van Empel is de meester van zijn gedachten, in zijn fantasie. Hij legt zichzelf de vragen voor hoe een berkenbos eruit zal zien, de manier hoe bloeiend gras en wilde planten op de akker groeien, welke organismen op de diepzeebodem leven. Hij geeft niet DeepSeek of ChatGPT opdracht om een illustratie volgens zijn aanwijzing te genereren. Van Empel geeft zelf de antwoorden op de vragen, put uit zijn omvangrijke database en komt zo tot verrassende platen.

Hij noemt zichzelf geen fotograaf, maar een verzamelaar van beelden en afbeeldingen, een plaatjescollectioneur. Zijn werk is geen fotografie, hoewel hij gebruik maakt van deze techniek om er zijn composities mee samen te stellen. Zelf noemt hij ze foto-objecten. Eigenlijk maakt hij collages door digitaal te schilderen met schaar en lijm. Wie de werking van PhotoShop, of een soortgelijk computerprogramma om foto’s te bewerken, kent weet hoe arbeidsintensief het is om details uit een groter geheel te ‘knippen’ en in een ander scherm te ‘plakken’. Maar het tijdrovende werk geeft een bijzondere voldoening. Uiteindelijk ontstaat een afbeelding die geen fotograaf waar ook ter wereld zal kunnen maken.

De werelden van Ruud van Empel bestaan niet in realiteit, maar ze kunnen er zo wel degelijk zijn. De natuur is wispelturig, druk, vol en rommelig, creatief. Zo creatief en inventief als Van Empel dat is. In zijn werken meet hij zich met de natuur. Brengt stenen van het Afrikaanse strand samen met de anemonen uit de Indische zee, legt daar enig rivierklei uit Brazilië bij en kleurt het water als in de Oriënt. Zijn wereld is een samenraapsel van wat er op deze aarde alom te vinden is. Hij past het zo zodat het klopt, hij puzzelt een fantasie. Het begint met documentair fotograferen, op zijn reizen neemt hij alles mee waarvan hij denkt dat het later bruikbaar kan en zal zijn. Thuis in de studio volgt een intensief montageproces waarin alle beslissingen worden genomen om tot een resultaat te komen dat in balans is, dat beeldend klopt. Het is een kwestie van schuiven en kijken wat er gebeurd, zien wat het samen doet. Van Empel heeft de compositie onder controle en probeert aldus een realistische foto na te bouwen, schilderachtig en abstract. Hij monteert het beeld uit verschillende foto’s in lagen die transparant van elkaar gezet zijn zodat er in het platte vlak diepte is gesuggereerd. Maar er klopt nooit iets in zijn montagekunst. Het is een onmogelijk gedetailleerd beeld, hoewel het allemaal uiterst realistisch overkomt. Het gaat Van Empel om de vormen, niet om de realiteit weer te geven. Doet hij dat wel dan zou dat heel beperkend zijn. Hij beeldt het leven uit in al zijn meest bizarre vormen, het kan lelijk en mooi tegelijk zijn. Zijn collages geven geen biologisch realistisch kloppend beeld weer. Het zijn zoekplaten om de herkenning te duiden.

Kamerpresentatie Ruud van Empel bij Museum Belvédère, Oranje Nassaulaan 12 in Heerenveen-Oranjewoud. 25 januari tot 30 maart 2025.

6 februari 2025
Ruud van Empel heeft Vincent van Gogh uitgevonden

Om iemand te kennen zal je deze mens eigenlijk in de ogen moeten kunnen zien. Vandaar dat de mogelijkheid van videobellen zo bij de tijd is, en het sociale groepscontact door de videoconferentie. Want vooral in deze periode is het aangezicht van mensen zo belangrijk. Om ze te kennen, te weten wie je voor je hebt. Slechts de stem van een mens horen, dan blijft het toch een iemand. Weet je soms zelfs niet eens of het een man, vrouw of iets daartussen in is.

Om een kunstenaar te kennen moet je het werk bekijken, en hoef je eigenlijk geen gezicht te zien. Spitten en graven in de composities die uit het leven voor de wereld zijn nagelaten. Door achter het beeld de geest te ontdekken. Ondanks dat, die mogelijkheid tot onderzoek, blijft de kijker subjectief benieuwd naar het hoe en waarom, om daarna objectief te oordelen. Het beschikbare beeld is niet genoeg, de beschouwer wil de achtergrond weten om te kennen. Anders blijft het teveel een mysterie waar geen vinger achter te krijgen is. Niemand weet wie de kunstenaar Banksy is, hoe hij er uitziet. Maar we willen het allemaal wel graag weten, hoewel zijn werk voldoende zou moeten zijn hem te kennen. Om het tastbaar te maken en te laten zijn wil ik weten wie deze mens is, hoe de gelaatstrekken zijn, waar de blik kijkt om het werk te doorgronden. Kennen is weten – thuisbrengen is verstaan. Vaak is toch ook die ballast wel een last om onbevooroordeeld te beoordelen. Maar het is uit nieuwsgierigheid dat je het aangezicht van de mens wilt zien.

Afdruk figuurlijk kleuren

Tegenwoordig kun je naar een fotografisch beeld kijken. Voor nu was het de mogelijkheid een geschilderd zelfportret te beschouwen of het gecomponeerde portret dat een ander van de persoon maakte. Het zelfportret is de eigen kijk van de persoon op zichzelf. De ander heeft een ander beeld, een verschillende kijk. Deze ziet en bekijkt de geportretteerde anders dan hij of zij zichzelf ziet. Ook het oog van de fotograaf kijkt anders. Hoe vaak hoor je niet: oh, wat sta ik dom op die foto! Het oordeel over jezelf is meestal meedogenloos en ongevoelig. Want het is maar net de vraag in welke stemming je zat en wat voor houding je aannam. De professie van de beeldmaker kan om dat eigen vooroordeel heen kijken en de afdruk figuurlijk kleuren.

Het is misschien daarom dat van Vincent van Gogh geen goed beeld te krijgen is. En toch willen we weten welk voorkomen de kunstenaar had. Hij is een karikatuur in de kunst, die helemaal voldoet aan het begrip en zijn van de kunstenaar. Van Gogh heeft wel zelfportretten gemaakt, maar deze zijn alle verschillend aan elkaar. Vincent was geen realist en bekeek zichzelf vanuit zijn gevoel. Het beeld neemt de stemming aan waarin hij op het moment van schilderen was. En de portretten die anderen van hem maakten tonen ook verschillen. Er is slechts één foto van hem toen hij een 19-jarige jongeman was. Maar deze lijkt nauwelijks op de mens die wij als Vincent denken te kennen, en komt qua uiterlijk ook niet terug in de portretten.

Maar waarom willen we een gelijkende indruk hebben, zoals van bijvoorbeeld Rembrandt van Rijn wel te maken is. Rembrandt beschouwde zichzelf nauwlettend en zag iedere rimpel en elke haar in het eigen gezicht. Wij kunnen ervan uitgaan dat hij er zo dus uit heeft gezien en anderen hem zagen. Toch willen we graag de mens Van Gogh in de ogen kijken. Willen we hem kennen zoals hij was. Uitgaande van de bestaande portretten is dat nauwelijks mogelijk.

Een wonderlijk effect

De fotokunstenaar Ruud van Empel heeft ervoor zichzelf een project van gemaakt om het gezicht van Vincent van Gogh tot leven te wekken. Om hem uit het verleden naar het heden te halen. Hij heeft Vincent als het ware uitgevonden. Zijn toch al uitgebreide database van beeldfragmenten heeft hij nog aangevuld met foto’s van Vincent look-a-likes. Mannen die eenzelfde soort gelaatstrekken hebben als die Vincent had. Met die beelden en met de bestaande geschilderde portretten is Van Empel in zijn bekende techniek van knippen en plakken aan het werk gegaan. De fotograaf schildert achter het beeldscherm. De database is zijn palet. Door samen te voegen, over elkaar te trekken en weg te snijden is hij in staat nieuwe beelden en omgevingen te scheppen. Met een wonderlijk effect.

Zo heeft hij in een serie van portretten de gelijkenis van het gezicht van Vincent van Gogh gecomponeerd. Zo zag de schilder eruit naar het idee van Van Empel. De archival pigment prints worden op dit moment in het Vincent van Gogh huis te Zundert tentoongesteld. In de catalogus bij die tentoonstelling, “Inventing Van Gogh”, wordt ook nog eens getoond hoe de fotoportretten tot stand zijn gekomen. In enkele gevallen worden een paar stappen in het proces bij de teksten van Ron Dirven en Hans November afgedrukt. De deur van de keuken van Ruud van Empel gaat op een kier en ik kan een enkele glimp opvangen van de kok en zijn pannen op het vuur. Maar het recept, daarin krijg ik geen inzage. Het mysterie wordt niet ontrafeld.

Geslaagde poging

In de samengestelde portretten die naar aanleiding van de bestaande schilderijen zijn gemaakt, kijkt Vincent mij nooit recht aan. Van Gogh heeft zichzelf telkens van half opzij, driekwart, te kijk gezet. Anderen zagen hem wel recht aan of in profiel. Van Empel heeft ook een poging gedaan een pasfoto-pose te maken. Het is niet alleen een foto voor in zijn paspoort geworden, maar geeft ook zijn professie weer. De persoon kijkt me recht aan, confronteert mij met zijn blik. Verfspatten en een achtergrond met veldbloemen completeren het beeld. Maar meestal is de man op de foto een dromer, lijkt dwars door me heen te kijken of zelfs langs me heen. De blik op de foto is meer indringend dan deze op de schilderijen al was. Het hoekige gezicht, de getekende trekken, dit moet Vincent zijn. Werkelijk zullen we het niet weten, maar Ruud van Empel heeft een geslaagde poging gedaan het tot realiteit te maken.

Ook nam de fotokunstenaar andere schilderijen van Van Gogh onderhanden, zoals “Wilde rozen met kever”, “Vlinders en klaprozen” en “Bloeiende perzikboom”. Het zijn welhaast exacte kopieën geworden. Maar wel in de stijl van de één op de techniek van de ander. ‘Van Gogh #8’, naar “Grasgrond”, past naadloos in zijn serie Voyage Pittoresque. Het is geen afgeleide, zoals vooral de portretten dat wel zijn, maar het is een uitwerking met het karakter van Van Empel zelf. En dan zijn er uiteraard de zonnebloemen, om dat onderwerp kan Ruud van Empel niet heen, wanneer hij zich door het werk van Vincent van Gogh laat inspireren. Het zijn allemaal smaakvolle en vaak wonderlijke vertalingen geworden. Een reis door de tijd, van eind 19e eeuw toen tot onze 21e eeuw nu. “Portretten zonder gezicht” noemt Hans November zijn tekstuele bijdrage, maar van dat gezicht zijn wel degelijk portretten. De persoon zelf is niet meer in leven, maar komt in ‘Inventing Van Gogh’ tot leven.

Het Vincent van Gogh Huis toont deze nieuwe werken van Ruud van Empel, waarin de kunst van de beroemde schilder dichter naar de realiteit komen, maar dromerig blijven. De boekuitgave daarbij toont die nieuwe composities op oude werken in lichtechte kleuren. De reproducties van de schilderijen zijn al goed en realistisch van tint, de fotoprints doen daar niet bij onder. Er is veel zorg aan de kleurechtheid besteedt bij het drukken van het boek. Achterin zijn dan de series Van Gogh en Vincent nog eens kleurloos op pasfoto formaat afgedrukt, zodat de lezer in een enkele oogopslag een compleet overzicht krijgt. De catalogus completeert met een biografie en een overzicht van tentoonstellingen van het werk van Van Empel. Met afbeeldingen van inrichtingen, waaronder die in Museum Belvédère, Making Nature van 2019.

Tentoonstelling en catalogus “Inventing Van Gogh”, fotowerken van Ruud van Empel. Uitgave Vincent Van Gogh Huis, Zundert, 2021.

5 september 2021