Tag: Utjouwerij Hispel

Eksperimintele konstruksje jout dichter Edwin de Groot in riker palet

“allinnich wêze is hearlik / mei al dat missen en wer ôfskie nimmen / eins wol it moaiste dat der is”

Timofei Sofer is in fiktyf personaazje, in 78-jierrige boskarbeider út East-Sibearje. In amateurdichter dy’t ûnder syn iensume tochten troch de taiga syn belibbings poëtysk fêstleit. Edwin de Groot betocht dizze figuer om dit alter ego wurden yn ‘e mûle te lizzen. Hy soe de fûne gedichten út it Russysk oerset hawwe om Sofer fleugels te jaan. “It brûken fan in alter-ego-konstruksje, yn kombinaasje mei de net-fiktyve sitewaasje, joech my – en dat wie myn motivaasje – in riker palet om autobiografyske en beskôgjende saken in oar poadium te jaan en my dêrby fan in oare skriuwstyl te betsjinjen,” seit De Groot oer syn kar. “In soarte fan eksperimint, om sa mar te sizzen.“

It idee om syn tinzen yn de ûneinige wâlden fan Ruslân te pleatsen ûntstie nei it lêzen fan in oerfloed oan Russyske literatuer. Dêrtroch seach Edwin de Groot in wrâld foar him dy’t likegoed belibbe wurde koe troch in Sibearjer dy’t dêr berne en tein is. De houtkapper dy’t begrutsjen hat mei de beam dy’t er omseagje sil. De ienfâldige boskman dy’t djipgeande filosofyske tinzen yn syn deiboek delskriuwt. “yn myn mûle wennet it gelok / fan de smaak fan hjirsa / fan hars en hout op ‘e tonge” Ut dy tinkbyldige observaasjes hat De Groot in relaas smeid yn ekspressive en suggestive dichtregels. It hie wier bard wêze kind, want de oarsprong is oprjocht.

It is in boekje fan handige grutte. Om yn ‘e efterbûse fan de broek mei te nimmen op kuier, of yn ‘e binnenbûse fan de jas ûnder in kuiertocht. Om ûnderweis ris op te pakken en der wer yn te blêdzjen, sittend op in bankje of útstrutsen yn it gers. Mei útsjoch oer leechlân, heide, bosken, iepen plakken en lange leanen. Sa wanje ik my by it lêzen op it plak dêr’t de wurden oer geane: de taiga. De ûneinige bosken, de kâlde nullewâlden, weagjend oer de flakte, lâns it wetter oant yn de heuvels.

Fiktyf personaazje

Hat er dêr ea west, dy tekstdichter, dy poëet? Of hat er him sa djip ynlibbe yn de pleatslike literatuer dat er him dêr yn gedachten oanwêzich fielde? Hy ferpleatst him yn de geast fan in alter ego, in fiktyf personaazje dêr’t yn earste ynstânsje de mystyk fan wêzen en net-wêzen omhinne hinget. De gedachte oernommen, de siel bewenne. De eagen iepene en sjen wat der te sjen falt. Foar de dichter, krekt as foar elke oare keuntsner – skriuwend, byldzjend of musicerend – besteane gjin grinzen. Tûzen kilometer is foar de ferbylding net mear as ien inkelde stap.

De gedachte lit har net beheine, mar fljocht fan east nei west, fan súd nei noard. Men hoecht op in bepaald plak net west te hawwen om him dêr dochs oanwêzich te fielen. Dêryn leit de krêft fan ynlibbing en ferbylding. Wa’t de jefte hat om fierder te tinken as it hjir en no, fierder as lingte en breedte, en sûnder muoite de djipte yn giet, ûntdekt dat de fantasy, it geastesoach, in grutter abstrakt berik hat as de realistyske gedachte. Troch de tekst fan Edwin de Groot kin ik dêrom tusken de beammen yn it bosk wêze, op mysels oanwiisd, mei de Taigagedichten as reisgids troch plak en tiid. Foar in amerij bin ik syn alter ego en klaai ik my yn gedachten waarm oan. Ik bin de houtkapper dy’t de wiksel fan de seizoenen opmerkt, de feroaring yn de natoer en de opwaarming fan de ierde.

Ljochtfuottich en swiersettich

De fersen fan Edwin de Groot lêze as de wyn dy’t troch de beammen fan de taiga rûst. Mar eins hat de wyn gjin lûd. It binne de tûken dy’t troch de wyn yn beweging komme en him in stim jouwe. De wyn libbet him yn yn de beammen, sa’t ik my meinimme lit troch de wurden fan de dichter. Foar in amerij is de wyn de beam. Troch it lêzen wurd ik it alter ego fan de dichter yn syn tige frije fersen. Ljochtfuottich en swiersettich. Skynjend as de ûndergeande sinne, geheimnissich. Mar hy, Edwin?, is gjin filosoof. “ik bin gjin filosoof / ik hak hout / fang sa no en dan in sniehazze / sjit in hart foar de winter”

De boskarbeider hat djippe tinzen en mijmeret foar him út yn de ferbylding fan Edwin de Groot. Hy libbet mei de seizoenen. Hy is in natuerminske. Elk jaargetiid hat syn eigen wurk en syn eigen tinzen. Hoewol’t de beammen him selskip hâlde, is de houtkapper gauris allinne. “men kin oer it net te mjitten lân / it oan-ien-stik-troch-en-troch / de romte, de ûnberonge fiergesichten / gedichten skriuwe fan wol tsientallen siden lang / mei haadrollen foar de grûn, de beammen / de fûgels dy’t mei skynber gemak kilometers meitsje”

De Taigagedichten jouwe romte om sykhelje te kinnen. Om tusken de rigels troch te beskôgjen. Tsjevengoer beneamt my hast de azem. Hastich lit ik my troch de tekst meinimme, dy’t amper lêstekens kent en tagelyk prachtige folsinnen foarmet. De ultrakoarte poëtyske essays foarmje it beslút fan de bondel. Se fertelle oer personaazjes, figueren dy’t elk in eigen ferhaal mei har meidrage. Dêrfoar fûn Edwin de Groot ynspiraasje yn it masterwurk fan Andrej Platonov. Dat spilet him ôf yn de jierren foar, ûnder en koart nei de Russyske Revolúsje: in tiid fan gaotysk oarlochsgeweld, ideologyske betizing en in hast wanhopich langstme nei heil. Platonov syn doelleas omswalkjende personaazjes wurde dreaun troch it leauwen yn de kommunistyske heilssteat, mar tagelyk ek troch djippe fertwiveling, om’t harren ellinde boaiemleas is en it kommunisme harren foar ûnbegryplike riedsels stelt. Yn de wurden fan De Groot werken ik dy ûntwoartele wêzens dy’t omswalkje oant yn de dea. It is in frjemde, mar yndrukwekkende ôfsluting fan in dichtbondel dy’t fan begjin oant ein trochweefd is fan belibbing. In bondel dy’t úteinset mei in ode oan Miklós Radnóti, Hongaarsk dichter en slachtoffer fan de Holocaust. Soe hy, ûnder in oare namme, it alter ego wêze?

Beskôgjende stilte

“poëzij mei ek ûnsjoch wêze / lit it mar gnyskje as bonken yn in kûle / buorrelje as in fersûpte wolf kronkelfol iel / dat de rigels nei it lêzen de oare dei noch / yn dyn klean hingje as matroazekoarre / poëzij moat as in stienmurd koppich dyn hûs besette / sa as de lucht fan dy wiete hûn fan dy maat van dy of / as in wylde kat yn ‘e gerdinen.” Troch de mûle fan B. op besite bij S. wit de dichter syn eigen wurk yn dizze bondel net better te typearjen. Mei dizze dichtregels hie ik myn besprek daliks beëinigje kind. Koart en krêftich seit er hjir wat ik sels besocht haw ûnder wurden te bringen. As wie my it gers foar de fuotten weimeand.

Edwin de Groot libbet him yn en sprekt him út. By it lêzen lit ik myn finger ûnder de rigels meigean om gjin wurd te missen. Nei in gedicht slút ik de eagen, as in sucht fan kontemplaasje yn de beskôgjende stilte fan it vespergebed. De bûtenwrâld lit ik efter my; fan binnen bin ik de ûnkroande kening fan de gedachte. Tinzen binne frij en ûnôfhinklik. Se litte har net twinge, hoewol’t de dichter foar in amerij myn tinken oernimt, salang’t ik syn boek iepen haw en syn fersen lês. Dan tink ik yn syn wêzen. Dan. Dan bin ik yn syn belibbing.

Boskman (De taiga fan Timmofei Sofer). Gedichten. Edwin de Groot. Utjouwerij Hispel, 2026.

Fryske bewurking, tekst oersetten troch Akkelien Berger, fan in earder skreaune resinsje oer de Nederlânske poëzybondel Taigagedichten – útjûn by Uitgeverij Opwenteling, 2025.

Friese bewerking, tekst vertaald door Akkelien Berger, van een eerder geschreven recensie over de Nederlandse poëziebundel Taigagedichten – uitgegeven bij Uitgeverij Opwenteling, 2025.

1 augustus 2026
Bert de Vries laat Walt Whitman in het Fries spreken

Het werd mij door de auteur spontaan toegestuurd. Ongevraagd, maar niet ongewenst. Ik zag hem als gast bij een presentatie van dichtbundels een aantal maanden geleden. Over zijn heftige presentatie destijds schreef ik: “De Friese taal die meer krachttermen kent dan welk dialect dan ook, geeft het gesproken woord ballen. Het gespierde woord spreekt zelfs de slechte verstaander aan. Lubbert Jan de Vries las niet voor maar sprak uit, met bladgedicht als geheugensteun. Door zijn hele ziel en zaligheid achter het rebelse gedicht te zetten bleven de zinnen langer hangen. De gebalde vuist van de Friese taal kan beluisterd worden zonder gelezen te zijn.” Maar gelezen moest er dus worden, want De Vries legde mij via PostNL een in de tweede landstaal vertaalde, meest invloedrijke gedicht van Walt Whitman voor: Song of Myself – Liet fan mysels.

Ik schoof het eerst terzijde. Legde het op de stapel van nog te lezen en te bespreken boeken. Een beetje onderaan, zodat het langer uit zicht zou blijven. Want ik mag dan met plezier geschriften in de Friese taal lezen, deze oersetting fan Lubbert Jan (Bert) de Vries is van een ander kaliber. “That’s different, cook,” zoals Louis van Gaal in steenkolenengels zou zeggen. Whitmans werk ken ik niet, dus een vertaling daarvan laat alle alarmbellen rinkelen. Me ertoe zetten het te lezen stelde ik dus alsmaar uit. Tot de tijd begon te dringen. Ik zag Lubbert Jan al onrustig, benieuwd achter zijn laptop zitten, steeds maar mijn website raadplegend of ik al iets zou hebben geschreven over zijn werk. Dus zette ik mij aan de verdaagde opdracht, de vertraagde taak.

Experiment met vorm en inhoud

Wie is Walt Whitman en waarom zou je zijn internationaal vermaarde werk overzetten in een taal met een relatief klein bereik? Ed Folsom verklaart dat in zijn, eveneens vertaalde, inleiding: “…sadat elkenien foar wa’t it Frysk it oeroantinken fan taal is it gedicht yn en op ’e eigen tonge fiele kin, yn it eigen fleis.” Internet raadplegend weet ik nu het een en ander over deze negentiende-eeuwse Amerikaanse poëet met Engelse en Nederlandse wortels, Walt Whitman. Die met zijn werk destijds de gezapige en ingedutte dichtwereld danig heeft opgeschud. Hij deed met de poëzie wat Van Gogh deed met de beeldende kunst en later Mondriaan en Picasso, Lucebert en Ginsberg. Hij liet zien dat een vast vormschema en het traditionele rijm helemaal niet nodig waren om de zinnen te laten golven, de woorden te doen beklijven. Wat we nu experimentele poëzie noemen: poëzie die afwijkt van de traditie door te experimenteren met vorm en inhoud. Het loslaten van rijm, metrum, regelmaat van de regellengte of indeling van de verzen. Meer gebruik makend van het wit, waarin de weggelaten woorden of gedachten voor zichzelf spreken.

Walt Whitman schrijft in vrije verzen, los, ademend, bijna alsof hij spreekt. Dat was in zijn tijd revolutionair. Zoals de expressionisten de klassieken wakker schudden. Het is een lied van mijzelf, over het eigen ik in de wereld van het zijn. In de kern is Song of Myself een viering van het zelf, maar niet in de zin van egoïsme. Geen zelfvergoding of eigenliefde, het is geen uitgedijd narcistisch gedicht. Whitman stelt dat zijn eigen bestaan verbonden is met alles en iedereen: het lichaam én de ziel, de natuur, andere mensen en zelfs met leven en dood.

Leven dat uit leven voortkomt

Song of Myself laat zich niet lezen als een tekst die iets wil zeggen. Het is eerder een tekst die wil zijn. Een aanwezigheid. Bij Walt Whitman begint het “ik” niet bij de grens van de huid. Het is geen afgesloten lichaam, maar een doorgang. Een plek waar de wereld doorheen stroomt. Er zit iets eigenaardigs in die beweging. Het is geen identiteit die zich vastzet, maar een die zich juist oplost. Alsof het zelf pas werkelijk wordt door zich te verspreiden. Het gedicht groeit dan ook niet in een rechte lijn. Het zwelt. Het dijt uit. Zoals gras dat geen centrum kent, maar overal tegelijk verschijnt. Misschien is dat ook waarom Whitman steeds weer bij dat gras uitkomt: het is laag, gewoon, maar tegelijk een teken van iets dat alles verbindt – leven dat uit leven voortkomt.

Na het lange gedicht is in het boek het voorwoord uit Leaves of Grass opgenomen, tevens in een Friese vertaling. Dat voorwoord leest niet als een gewone inleiding, niet als een verklaring vooraf van wat komen gaat. Het is eerder een stroom gedachten. Een bezielde beweging van woorden. Alsof Whitman al schrijvend zoekt naar wat een mens eigenlijk is en wat poëzie kan doen. Niet de verheven mens alleen telt daarin mee. Niet enkel zij die geschiedenis schrijven of macht bezitten. Maar juist ook die anderen. De alledaagse mens. Figuren die langs ons heen bewegen. In de straat. Op het plein. Langs de rand van het bestaan. Mensen die we eenmaal zien en daarna misschien nooit meer terugzien, maar die toch blijven hangen in het geheugen. Als een onverklaarbaar déjà-vu. Whitman haalt hen uit de anonimiteit. Alsof ieder mens een eigen universum met zich meedraagt. Een binnenwereld die doorgaans verborgen blijft onder het oppervlak van het dagelijkse. Het gaat hem om een gelijkwaardigheid van bestaan. Alsof geen enkel leven er zomaar is.

Het gedicht zwerft

Ook het lichaam krijgt bij hem een plaats die in zijn tijd ongewoon moet hebben aangevoeld. Het lichaam hoeft niet overwonnen of verstopt te worden. Ademhaling. Huid. Verlangen. Aanraking. Het behoort allemaal tot het mens-zijn. Ziel en lichaam zijn geen tegenpolen, maar bewegen samen op. Zoals wind die door het gras trekt. Het voorwoord tot Leaves of Grass dwaalt. Het gedicht Song of Myself zwerft. Van de straat naar de sterren. Van het tastbare naar het ongrijpbare. Van een grasspriet naar de kosmos. Soms lijkt Whitman zichzelf onderweg kwijt te raken in zijn eigen woordenstroom. Maar misschien is juist dát de bedoeling. Het leven laat zich immers ook niet strak ordenen.

Die gedachte van dwalen en kwijtraken werkt hij uit in Song of Myself. Het gedicht begint met de beroemde woorden: “I celebrate myself.” Een zin die gemakkelijk verkeerd begrepen kan worden. Alsof hier iemand zichzelf verheerlijkt. Maar gaandeweg wordt duidelijk dat dit “ik” veel groter is dan enkel de persoon Whitman zelf. Alsof de dichter zichzelf probeert te laten samenvallen met alles wat leeft. Alsof ieder mens deel uitmaakt van hetzelfde grote ademhalen.

Whitman maakt nauwelijks onderscheid tussen hoog en laag. Het voorname bevindt zich niet enkel in kerken, boeken of verheven gedachten. Het zit ook in arbeid, stof, zweet, huid en aanraking. Het alledaagse krijgt bij hem iets bijna heiligs. Soms leest het gedicht alsof Whitman door de wereld zwerft en alles tegelijk wil opnemen: geluiden, lichamen, landschappen, mensenmassa’s, blikken, bewegingen. Niets mag verloren gaan. Alles draagt betekenis. Whitman probeert misschien vooral te zeggen dat achter het gewone iets groters schuilgaat. Dat mensen meer zijn dan zichtbaar is. Dat onder alle afzonderlijke levens een verborgen samenhang bestaat. Zoals gras. Schijnbaar eenvoudig. Maar onder de aarde verbonden door wortels die niemand ziet.

Circus Whitman

Tijdens het lezen van de Friese vertaling van Song of Myself – Liet fan mysels komt een herinnering bovendrijven: de voorstelling Circus Whitman van Suver Nuver. Lang geleden gezien, maar blijkbaar ergens blijven hangen. Niet letterlijk, meer als een sfeer die terugkeert. Iets in Whitmans woorden – juist in het Fries – roept opnieuw datzelfde gevoel op van lichamen, stemmen, beweging en een bijna ontembare veelheid aan leven. Alsof ook daar mensen niet netjes geordend worden opgevoerd, maar verschijnen in hun kwetsbaarheid, vreemdheid en menselijkheid. Misschien zit daar ook iets typisch Fries in. Dat aardse. Dat ongepolijste. Alsof Whitman via de Friese taal opnieuw dichter bij gras, modder, adem en landschap komt te liggen. En ineens blijkt die herinnering aan Suver Nuver niet eens zo ver verwijderd van Whitmans wereld.

Whitman lezen kan ik niet in één keer door en uit. De vertaling door Lubbert Jan de Vries laat zich ook niet in een enkele dag of nacht doorlezen. De tekst komt binnen. En hoewel ik meen dat poëzie gelezen moet worden om te beklijven, dat voorlezen het begrijpen in de weg staat, lijkt me het positief dat dit werk van De Vries door Lubbert Jan voorgedragen wordt. Met handen en voeten, met brede gebaren en de mimiek hem zo eigen. Het Fries is zijn taal, daarin kan hij zich uiten door er in te leven. Door hem komen de woorden tot leven, meer dan wanneer ik deze voor mezelf uitspreek. “Ik lit myn barbaarske gjalp klinke oer de dakken fan de wrâld!” “For every atom belonging to me as good belongs to you.”

Walt Whitman – Liet fan Myself. Yn de oersetting fan Lubbert Jan de Vries. Utjouwerij Hispel, 2024.

7 mei 2026
Mezelf vinden in de poëzie van Elmar Kuiper

Is het een afrekening met zijn verleden of een weemoedig terugzien. De voors en tegens in je leven tegen elkaar afstrepen, vereffenen, doe je dat als het einde nadert? Natuurlijk gezien natuurlijk, wanneer de jaren gaan tellen. Zo van, deze schuld heb ik openstaan en dit is mij de ander nog schuldig. Om met een schone lei te vertrekken, wanneer het moment daar is om uit de tijd te gaan. Terugzien is overladen met romantische denkbeelden, hoewel meestal de kwade zaken beklijven. Er is genoeg om vol melancholie aan terug te denken, voor het voetlicht te halen. Maar is dat verleden, mijn eergisteren en gisteren, wel interessant genoeg voor anderen om er kennis van te nemen.

Wie ben ik, wie is Elmar Kuiper, om dat met de wereld te delen. Zijn terugzien evenwel overlapt mijn omkijken, omdat wij vrijwel van dezelfde leeftijd zijn en zo uit eenzelfde generatie stammen en daardoor in een eender tijdsgewricht zitten. Dan wordt het interessant. Ik herken en herleef. En daarbij heeft Kuiper de gave om in taal de belevenissen universeel te maken, zodat het een ieder zal kunnen aanspreken. Het is zijn verhaal, maar dit kan over verschillende levens gelegd worden. Zijn nieuwe bundel gedichten is wel autobiografisch, maar individueel invoelbaar voor een lezer zoals ik.

Herkenbaar en beleefbaar

Wat was in zijn leven en de wereld van toen vat Elmar Kuiper samen, om niet te vergeten. “Ferlosboartsje” heet het boek en is gesteld in zijn moerstaal het Fries of Frysk zoals men in Friesland zegt, en dat is dan weer Fryslân. Maar genoeg daarover. Terwijl hij schrijft kijk ik over zijn schouder mee in dat verleden naar die tijd van toen. Bij wijze van spreken. Want het is al geschreven, voltooid verleden tijd. Dat wat was kan ook maar alleen uitgeschreven, anders wordt het vandaag en morgen een kwestie van koffiedik kijken.

Ferlosboartsje, dat is tikkertje met verlos. Tikkertje met één tikker die tikker blijft. Als iemand is getikt dan gaat deze aan de kant staan. De andere spelers kunnen de getikten vrijtikken. Is er nog maar één niet-getikte over, dan wordt de volgende tikker. Dat zie ik gebeuren in het gedicht waarmee Kuiper in 2021 de Rely Jorritsmapriis won, het gedicht waarnaar de bundel is genoemd. Dat is van begin tot eind waar deze poëzie-uitgave om draait. Liefdevol terugzien op het eigen leven als de vader naar het kind. Het eigen zijn doorbladeren en uiteindelijk weten dat jij alleen jezelf kunt bevrijden.

Niet iedereen is het gegeven om het zo te doen als Kuiper dat doet. Om het voor een ieder herkenbaar en beleefbaar te maken. Niet altijd zijn de juiste woorden te vinden voor een zeker gevoel. Maar wanneer je met de mond vol tanden staat en zijn gedichten erbij neemt en deze doorleest schept dat een band. De dichter kruipt in mijn wezen, het dichtwerk is mijn zijn. Zo zijn er raakvlakken en is de bundel welhaast een deja vu, een herbeleving. Ik was daar ook, ik maakte dat ook zo mee. Been there done that. Ik wie der, ik die dat.

Op het moment dat ik de bundel in handen krijg, lees ik de achterkant nog voor ik de binnenkant heb open geslagen. Voor mij is het op de kaft gedrukte lichte belijdenis nummer 8 al genoeg bewijs. “ik wol net yn ‘e grûn (te kâld) of yn it fjoer (te waarm) / ik wo net yn in kiste. ik wol gjin stien. lis / / it stoflik / omskot / / ûnder de apelbeam. rop de roeken / dy’t pleisterje by it kanaal. lit se / / tsiere om it each,. om ‘e lever, om it hert. ik wol / / gjin speech, mar skrassende / / lûden, reade / snaffels.” En dan ook nog het eerst korte gedicht waarmee de bundel opent maakt voor mij de cirkel van het leven rond. Het is genoeg. Wat daarna volgt is een invulling, het kleuren binnen de lijnen, citaten uit een biografie.

Kuiper reist door zijn leven

“bist it feintsje dat boartet / yn it bargegers, dat broem / broem seit en wiis is mei / syn giele Tonka. bist dat / feintsje út dy oare wrâld”

Een andere wereld dat is waar Kuiper over schrijft. Een ander leven lijkt het, want er is zoveel na gekomen dat doet afzien van de bron. Doet vergeten hoe het allemaal begon. Dat jongetje dat uit de eeuwigheid glijdt en zijn longetjes schoon schreeuwt. Dat geplaagd wordt met zijn hazentanden, MichaelJacksonneus en zomersproeten all over the place. Kijkend in zijn eigen dossier schrijft Kuiper over de haarvaten van zijn leven. Over de bron van zijn bestaan. Op ernstige toon met een humoristische blik. Hij spreekt mij aan, hoewel ik weet dat de dichter het over een derde persoon heeft die ik niet ben. Toch voelt het alsof ik naast hem in de Mazda zit, dat ik zijn gesprekspartner ben en ik zwijg. Ik hoor aan en krui de mest naar de bult, voel de trappers van het rode fietsje onder mijn voeren kraken. Kuiper schrijft zo beeldend dat ik wel in zijn wereld ben of geweest moet zijn. En hij laat mij alle hoeken van zijn wezen zien. Het is dat ik hem ben wanneer ik zijn werk lees.

Kuiper reist door zijn leven. In de bundel is een tekst van de jonge Elmar afgedrukt. Een vroeg werk dat al de kwaliteit van de latere poëzie in zich draagt. Daar zijn al de wortels in te vinden waar de boom op zal groeien en de takken zich uitspreiden naar de hemel. Het is een verhaal, een belevenis dat toewerkt naar een hoogtepunt maar als een nachtkaars dooft. De verteller in de dop heeft daarna veel bijgeleerd, kent zijn hoogtepunten als dichter en houdt de kaars brandende. In het hoofdstuk ‘dripstien’ speelt hij met taal en schrijfwijze. Experimenteert met mijn fantasie. Over een tijdspanne van vier maanden noteert hij elke dag een korte ervaring. Deze zijn achter elkaar doorlopend over de bladspiegel afgedrukt. Het leest als een logboek, een individueel journaal. Een kortschrift van die dagen, daar en toen, op de reis door een leven. In het hart van dit deel zitten zwarte bladzijden met witte letters. Zeker een afrekening, een vereffening.

De dood is een vriend

Het zijn de mensen uit de omgeving van de dichter die woorden krijgen toebedeeld in de bundel. En wonderwel schijnen het mijn mensen. Zo schrijft Kuiper de zinnen van zich af en schuift ze naar mij toe. In zijn kracht weet hij mij gesterkt. Hoewel het over oorlog gaat is de vrede altijd onder handbereik. Bij het leven is de dood nooit ver weg, maar is in zijn taal nergens om van te schrikken. De dood is een vriend, zoals het leven een kameraad is. Het is minder eenvoudig er over te schrijven. Een beschouwing laat zich ongemakkelijk uit tekenen. Om reden dat het dichtwerk mij zo nader komt, zo tegen mij aan schuurt. Het lezen gaat mij makkelijk af en ik zie meteen ingangen, maar om daaraan woorden te geven is geen sinecure. Hij doet in woorden een boekje open, geeft mij inkijk in zijn wezen. Naast dichter is Kuiper ook beeldmaker, beeldend kunstenaar. Jammer is het wel dat zijn werk in de stijl van Cobra kleurloos in de bundel is geprint als illustraties. Het mist op deze manier afgebeeld de kracht die de collages vol humor en cynisme bezitten. Maar het werk staat gelukkig kleurig gepost op zijn Facebook-account en LinkedIn.

Voorin het boek dat Elmar Kuiper mij toestuurt staat een opdracht geschreven aan mij gericht: “Nije fersen oer it paradys, oer de leafde en de dea”. Dat zet meteen de toon. Hij had daaraan kunnen toevoegen: “Oer myn libben en dat fan dy”. Want dat is het, hoewel hij zijn jeugd en het eigen leven te lijf gaat is dat zo mijn pakkie-an. Tikkertje-met-verlos, hij tikt mij, ik mag niet terug tikken, maar op het laatst laat hij mij los en sla ik verlost de bundel dicht.

Ferlosboartsje. Elmar Kuper. Gedichten. Uitgave met steun van de Provincie Fryslân en het Nederlands Letterenfonds. Utjouwerij Hispel, 2024.

11 februari 2025
WILLEM WINTERS: “sjoch, lês, wat fynst derfan?”

Het is niet voor niets dat het boekje “Sjen” getiteld is. Want Willem Winters leert mij zien. Hij kijkt zelf al decennia lang in het rond en schrijft over wat hij zijn ogen treffen en welke dingen hem opvallen. Nu hij 75 jaar jong is word het tijd voor een bloemlezing met korte verhalen, columns en essays die hij uit zijn beschouwen van de wereld liet ontstaan. Een bloemlezing, want er zijn veel mooie rozen, lelies, de prachtigste tulpen, chrysanten, anjers en gerbera’s bij. ‘Sjen’, dat is Fries voor zien, kijken. Dat doet schrijver Willem Winters zijn lange leven lang al. En hij heeft een mening over wat hij ziet. Die mening houdt hij niet voor zichzelf, maar noteert deze en breit er woorden omheen zodat het een leesbaar verhaal wordt. Een kort verhaal waarbij ik een zogenoemd aha-erlebnis krijg. De gedachte bij zijn denkbeelden dat ik het ook zò kan zien. Dat heb ik voordien niet zo geweten en ingeschat. Winters leert mij dus de wereld met andere ogen te bekijken, te doorzien wat ik zie.

Hikke en tein

‘Digerje’, dat is eigenlijk nog een mooier woord. Zoals de Friese taal doorspekt is mooie beeldende woorden. ‘Digerje’ is Fries voor turen, staren. Beschouwen dus eigenlijk, ‘besjen’. Willem Winters is Fries, in hart en nieren, ‘hikke en tein’. Geboren aan de Badweg te Heerenveen in de jaren vlak na de oorlog. De jaren 50 van de vorige eeuw zitten hem dan ook in het bloed. In de genen, schrijft hij. Hij raakt er niet van af. Het slijt, maar toch blijft het. In de verschenen uitgave komen die jaren sporadisch terug, maar ze blijven voortdurend in denken en doen op de achtergrond aanwezig. Wie meer over leven en werken van Winters wil weten koopt het boekje “Sjen”, want Piter Boersma schreef er een biografische inleiding voor: Willem, yn fûgelflecht: met zevenmijlslaarzen door de Winters van Willem.

Anders kijken

Willem Winters leert mij zien. Hij leert mij anders kijken, zoals beeldend kunstenaars dat ook zo fantastisch kunnen doen. Het is geen fantasie waar Winters over schrijft, het is de waarheid maar dan in een ander daglicht gezet. Na het lezen van de teksten in het boek wordt ik mijn omgeving anders gewaar. Merk ik meer details op en beschouw deze op een tegengestelde manier dan dat ik gewoon was te doen. De schrijver doet dat ook. Hij neemt waar, staart en tuurt, bepeinst het geheel en kan dwars uit de hoek komen. Hij heeft zo zijn eigen gedachten over de dingen en geeft duidelijk aan datgene waar hij anders in staat, tegendraads beschouwt, het mee oneens is.

Willem Winters is een geaarde Fries. Vandaar ook dat hij meestentijds in de Friese taal schrijft. Maar ook rolt het Nederlands regelmatig uit zijn pen. Hij heeft voor diverse media binnen en buiten Friesland geschreven. “Sjen” toont in vogelvlucht een keur aan kleur en fleur in deze plattegrond van zijn schrijverschap. Winters schrijft over van alles en nog wat, ieder onderwerp schijnt aan hem te zijn besteed. Van maatschappij tot film en muziek via mensen en beesten. De kunst draagt Willem een warm hart toe. Hij heeft kunde aan diverse kunstenaars en onderhoudt met sommige een briefwisseling. Eigenlijk is het onderhield, want ze leven al niet meer: Sjoerd de Vries, Sies Bleeker, Willem van Althuis. In “Sjen” komen ook deze vriendschappen voor het voetlicht.

Tegendraadse kunstenaars

Over DADA, de kunststroming uit de eerste helft van de vorige eeuw, schrijft Winters regelmatig. Van de traditie afwijkende kunstenaars, beeldend in woord en beeld, hebben zijn voorliefde. Ze zijn van voor zijn tijd, maar de idee en gedachte leeft voort. Die Sjoerd, Sies en Willem onder andere zijn erfnemers. Aan de hand van Thom Mercuur leert hij ze kennen en krijgt meer dan waardering voor deze tegendraadse kunstenaars die hem en de rest anders leren kijken. Winters schrijft wel over de grote dingen in het leven, maar houdt het ook wel klein en bij zichzelf. Verhalen van op reis met de camper door Frankrijk, of op de fiets langs de Friese kust.

Fotograferen als het vastleggen van droombeelden. De film als in de kritiek van het kijken, over het kijken naar rolprenten. En natuurlijk krijgt de literatuur in zijn geschriften er van langs. Een beschouwing van vooral het Friestalige resultaat van de letterkunde. Het gaat in “Sjen” van de hak op de tak, lijkt het – van hot naar her, schijnt het. Maar de samensteller heeft er, ondanks het grote aantal pennenvruchten waarover hij kon beschikken en waaruit hij kon selecteren, een uitgebalanceerde uitgave van weten te maken. Opgedeeld in rubrieken, geen chronologisch overzicht. Winters heeft geen begin of eind, is in elk artikel even professioneel bezig.

Winters speelt met woorden, want kijken is ook een spel. Over opmerkelijke mensen, de wonderlijke dierenwereld. Na lezing van het boek bezie ik de dingen om mij heen meer gedetailleerd, merk beter de kleine dingen in het leven op. Winters leert mij beter en meer nauwkeurig te kijken. En er iets van te vinden, niet domweg alles voor waarheid aan te nemen. Het eigenzinnige van schrijver en uitgever komt opmerkelijk tot uiting in de dwarse nummering van de pagina’s.

Na “Sjen” zal ik niet zomaar meer een vlieg dood slaan, op een slakkenhuis gaan staan, een worm aan de vishaak prikken en behoedzaam mijn tuinpad bewandelen. De vlakwerking en het lijnenspel van de klinkers in de straat bewonderen – het is een onopgemerkt openlucht museum. Willem Winters is een fantastisch schrijver, die zijn fantasie over de dingen laat gaan maar geen fantast is. Aan het slot van “Sjen” heeft Piter Boersma nog enkele sprookjesachtige stukken geplaatst. Fabels waarin Winters de mensheid via de dierenwereld te kijk zet. Een afsluiter met een glimlach. En vanaf de kaft kijkt Willem mij beschouwend aan: ‘sjoch, lês, wat fynst derfan?’

Sjen, Willem Winters. Utjouwerij Hispel, 2021.

23 februari 2022