Het lot. Staat ons dit te wachten? Het dictaat van de toekomst. Het is voorgeschreven, uitgeschreven en opgeschreven. Opgetekend door de hoogste ambtenaar, dus een serieus pleidooi. Paul Dijkman vond de aantekeningen ergens en stelde daarvan een boek samen. De reconstructie van gebeurtenissen, zoals de ambtenaar ze stilzwijgend had ervaren. Ik las het, mijn ogen gingen over de woorden, mijn blik langs de zinnen. De verhalen, als dictaat gearchiveerd in vier mappen, laten zich als een avonturenroman lezen. Beschrijvend beschreven. Ik lees meer dan dat ik zie. Details, waar ik normaal gesproken overheen kijk of doorheen zie staan in het boek breed en nauwgezet uitgemeten. Op ieder onderdeel let de schrijver zorgvuldig of is het de ambtenaar die het hem heeft voorzegt. Deze grondige beschrijving echter zuigt mij op deze manier binnen in het verhaal. Want het trefzeker omschrijven van de omgeving geeft mij een gevoel dat ik daadwerkelijk onderdeel ben van het verhaal. Figurant in de geschiedschrijving.
Meerdere kanten en diverse spelers
Er is een omgeving geschapen met een paradijs, de hel, het oerwoud, en uiterst oost. Daartussen bevindt zich de leegte en de overkant, en onder meer het marktplein en het ambtshuis. Er komt een plaag van kevers waar men zich tegen dient te wapenen. De Hel brandt, vreemdelingen vluchten en bepalen de toekomst van het Paradijs. Een voorraadschuur moet vol. Maar het breekt de burgemeester, die de lijnen uitzet en de noodtoestand afkondigt, allemaal bij de handen af. De boeren bevoorraden de schuur niet voldoende, dat dan maar wordt gevuld met waardeloos materiaal en rottend voedsel. De burgervader raakt overspannen ziek en dreigt van het toneel te verdwijnen. Maar eindigt uiteindelijk in de kerker zoals zijn visioen voorspelt.
Het verhaal heeft meerdere kanten en diverse spelers van uiteenlopend allooi. Door de hoofdstukken volgt de aandachtige lezer deze op hun zwerftochten langs de omgeving en door het leven. Tegen het eind van het verhaal knopen de losse eindjes en wordt een apotheose verwacht. De burgemeester heeft nachtmerries, visioenen die op het eind bewaarheid worden. Het verhaal gaat dan enigszins als een nachtkaars uit, wanneer je vooraf de tumultueuze aanloop er naartoe beschouwt. Maar heeft een open eind, dus er kan nog eens een deel volgen waarin we zullen weten hoe de afloop zal zijn. “Alle onderzoekingen ten spijt blijft een wonderlijke kwestie onopgelost”. Maar is niet elk verhaal zonder eind, zonder punt, onopgelost. Een leven loopt af, maar is nooit voltooid.
Achterklap, overspel, dictatuur en anarchie
Er kruisen diverse personages met de eigen onhebbelijkheden de omgeving. Ze botsen, liggen met elkaar overhoop of gaan samen een eindje op. Losbandige goudzoekers blazen het klif op om ezels vol kostbaarheid te vinden. De armoedzaaiers leven dan als god in Frankrijk langs het Ezelspad. De dierenvriend klieft het oerwoud en raakt geestesziek. Hij praat met beesten en de koe, de kippen en het varken zeggen filosofische zinnen terug. Hij krijgt onderdak bij het rijke gezin van de loco-burgemeester. Door een verkeerde keuze in de liefde wordt hij op gepaste wijze het huis uit gepest. Zijn gastheer houdt ook van dieren, maar dan andersom: dood en opgezet.
Het laat zich lezen als een parabel, de kroniek van ons samenzijn op deze aarde. Een sprookje voor volwassenen. In de verhaallijnen lees ik de maatschappij van nu, hier en vandaag. Want het is geen fabeltje. Door de gedetailleerde beschrijvingen wordt veel duidelijk van achterklap, overspel, dictatuur en anarchie. Zoals regels in het echte leven zijn uitgeschreven, de samenhang van de maatschappij is, grenzen zijn getrokken en verbanden gelegd. Controle, zinnelijkheid, liefde. Schertsend schetst Dijkman een geestige tragikomedie. In iedere situatie en door elk gedoe kijk ik in een spiegel. Niet ver van mijn bed rolt het spel zich uit, verwordt een ideaal tot waanidee. De kevers komen terug en de cirkel lijkt rond. Is dit ons lot?
“Het Dictaat van de Toekomst of Het Lot” van Paul Dijkman. Uitgeverij Singulier, 2020. Volledig herziene heruitgave van Het Lot bij Uitgeverij IJzer, 2007.
Geef een reactie