“Er was eens…” Met deze drie woorden beginnen fantastische volksverhalen, als een soort van openingsformule. Deze spelen zich af op een onbepaalde plaats in een onbepaald verleden met een bepaalde magische sfeer. Men noemt ze nu wel sprookjes die levenslessen voorschrijven. Vertelsels voor kinderen, waar volwassenen ook nog wat van kunnen leren. Meest maken de vrouwelijke hoofdrolspelers zich druk om de prins op het witte paard, zo zodat de verhalen dan steevast kunnen eindigen met “en ze leefden nog lang en gelukkig”. Ook een soort van formule om mee verder te kunnen. De meeste van die sprookjes zijn algemeen bekend voor wat betreft inhoud, lading en bedoeling. Uitgekauwd kun je wel zeggen, en nauwelijks meer van deze tijd. Schrijvers hebben zich dan wel over de teksten gebogen om er een eigentijds en actueel verhaal van te maken. Niet altijd heeft dat een gelukkige uitkomst, en deze aangepaste sprookjes zijn dan geen lang leven beschoren.
Meisjes spelen de hoofdrollen
Wat Annet Schaap, van oorsprong beeldend begaafd, met zeven van die sprookjes doet is echter ongeëvenaard. Op een eigenzinnige en in een hedendaagse verteltrant maakt ze van de aangehaalde sprookjesfiguren echte personages, als het ware levende mensen. Het boek “de Meisjes” staat gerubriceerd als jeugdboek, het zijn dan ook geen verhalen voor tere kinderzieltjes. Hoewel ik dan vanuit het perspectief van de bejaarde opa spreek, want wellicht zijn die zieltjes wel helemaal niet zo teer meer tegenwoordig. Welaan, in de verhalen van Schaap spelen meisjes de hoofdrollen. Ze zijn losjes genomen uit de Sprookjes van Moeder de Gans en van de Gebroeders Grimm. Niet meteen lees ik er het bekende Sneeuwwitje, Repelsteeltje of Roodkapje. Maar gaandeweg de vertelling schemert het door en wordt dat me duidelijk.
Schaap heeft een grenzeloze verbeelding, waarin ik – door haar meeslepende verhaalstijl – eenvoudig in mee kan. De meisjes in de herschreven sprookjes hebben allemaal hun eigen dromen en verlangens. Met al die aangehaalde prinsen en prinsessen, monsters en heksen doen de teksten enigszins klassiek aan – want dat zijn toch de ingrediënten die de vertelsels tot sprookjes maken. Maar de belevenissen en gevoelens zijn eigentijds, althans kunnen zo in de tijd van nu geplaatst worden. Wel als symbool, een spiegel die ons wordt voorgehouden om vooral door te gaan wanneer het even tegenzit. Want de meisjes van Schaap zijn zelfstandig genoeg om het zonder prins in het leven af te kunnen.
Een onverwacht slot
De verhalen hebben vreemde wendingen, maar ook wel weer voorspelbaar door de tekst heen. Want ik weet hoe het oorspronkelijke sprookje verliep, ik ken het verhaal van haver tot gort. Heb een vermoeden hoe het zal aflopen, maar Schaap zet me telkens op het verkeerde been. De verhaallijn heeft diverse verrassingen in zich om de vertelling evenwel boeiend te houden. En vooral het eind loopt niet zo af als dat je zou verwachten. Soms heeft het de sfeer van de korte verhalen van Roald Dahl. Grimmige woordspinsels, magische tekstdraaiingen, fantastische gedachtekronkels. Dubbele bodems, een onverwacht slot.
Het zijn geen verhaaltjes van voor het slapen gaan. Dit graaft dieper dan de fantasie. In slaap sukkel ik er tegen het einde niet van, nog voor ik weet dat het stel wel zeker lang en gelukkig zal leven. Dit houdt me klaarwakker, want dat voorspoedige slot kennen deze sprookjes niet. Schaap vangt mijn aandacht, knevelt mijn concentratie.
Grote schrik
Vooral de zin “je steekt gewoon je handen door de werkelijkheid naar wat daarachter ligt” blijft me bij. Dat is een juiste omschrijving van de fantasie. De traditionele bouwstenen worden gebruikt, maar krijgen een actuele opbouw in een hedendaagse architectuur. De hebzucht, de jaloezie, het verlangen. De wolf die achter een hek gedrongen wordt en tot sierwolf wordt. Roodkapje, overigens niet met naam en toenaam genoemd, wordt boos omdat het sprookje geen normaal verloop heeft. Ze wordt niet opgegeten en de wolf wel afgeschoten omdat deze niet past in de natuur van hier en nu. Koekjes worden uitgestrooid om de weg terug te vinden, maar de honger is groter. De meisjes vallen in handen van op commercie beluste dames, die welhaast kinderporno bedrijven om de geldbuidel te vullen. Er is een kikker, die maar niet in een prins wil veranderen. Twee zusjes waarvan de één slimmer en knapper is dan de ander. Rozenstruiken die tuinen tot jungles maken. Doornroosje sterft, het dienstmeisje kust de prins. Prinses Belle in de toren op een klein eiland ver van de bewoonde wereld is een monster, dat blijkt mij pas wanneer ik al een paar bladzijden verder in het verhaal ben gekomen. Grote schrik, zoals ook bij de aangespoelde matroos. “Ze heeft het zich zo vaak voorgesteld, ’s nachts in haar bed. Een echte prins die zich niet afschrikken laat door het monster, die van haar zal houden precies zoals ze is. En dan, met een zoen… Ritst haar monsterlichaam dan open en stapt ze naar buiten als mooie prinses?”
De verhalen zijn door Annet Schaap zelf geïllustreerd. Want zoals ik eerder al hierboven liet weten is zij van oorsprong beeldend begaafd. De houtsnede-achtige zwart-wit tekeningen laten details uit de vertellingen zien. De kunstwerkjes zijn prachtig ter zake doend. Lichten niet een te grote tip van de sluier op, net voldoende om te weten wat staat geschreven. Zo staan in het boek “de Meisjes” zeven magisch realistische verhalen. Magisch om de sfeer, realistisch omdat ik de wereld erin gespiegeld zie. Ik word meegezogen in het verhaal, lees de betoverde sfeer van Schaap in één ruk uit, maar laat me op het laatst wanneer ik het boek sluit plaatsvervangend melancholiek achter. Want bepaalt de prins achter zijn witte gebit mijn gemoed, of de matroos boven zijn stoppelbaard mijn wezen, of stemmen de Lievemoeders met de roze koeken mij droevig. In elk geval ben ik vervuld van heimwee bij de gedachte aan Hans en Grietje, Doornroosje en Assepoester. Verhalen uit dat onbepaalde verleden, toen geluk nog heel gewoon was. Maar Annet Schaap laat mij zien dat dit allemaal fantasie is, dat ik – in deze genderneutrale wereld – niet moet blijven wachten tot de prins op het witte paard komt voorrijden.
Sprookjesbundel “de Meisjes”, verhalen en illustraties van Annet Schaap. Uitgave Querido, 2021.
Geef een reactie