Wat onze geschiedenis is, vanwaar we komen, wie onze voorouders zijn. Dat gegeven intrigeert ons. We onderzoeken de stamboom. We willen het verborgen verleden kennen. Wie denken we dat we zijn? Via internet en diverse instellingen op het gebied van de genealogie kunnen bronnen aangeboord worden om die vraag te beantwoorden. Maar dat is dan slechts die ene twijg aan de grote boom van de geschiedenis, de mythische eik. Onze persoonlijke levenslijn terug volgend via de takken en de stam de grond in, de wortel van mijn bestaan. Maar ook het grote geheel heeft onze aandacht. De boom die Nederland heet, met wortels diep in de aarde, een dikke stam met veel jaarringen en een grote kroon met talloze vertakkingen. Ook daarin willen wij onze plek kennen, weten hoe het land is ontstaan waarop we wonen. De geschiedenis van ons volk is even interessant als het kennen van mijn eigen stamboom.
Achtergrondverhaal
Het verhaal van Nederland vertelt die geschiedenis als een achtergrondverhaal. Gevorst op journalistieke gronden met de vijf W-vragen in het achterhoofd: wie, wat, waar, wanneer en waarom. En, eigenlijk nog het meest belangrijk: hoe. Opgetekend in een boek en tastbaar gemaakt door een tiendelig televisieprogramma. In beeld blijven de aangrijpende verhalen langer in gedachten hangen, wanneer de rollen door professionele acteurs en amateur toneelspelers worden gespeeld. Er is in de serie veel aandacht voor entourage, klederdracht en landschap. Alles om de geschiedenis van prehistorie tot nu zo waarheidsgetrouw mogelijk neer te zetten. In het boek omschrijft de tekst het verhaal levendig, je kunt jezelf al lezend een beeld vormen. Maar de angstige blik zien in de ogen van kinderen die worden geofferd, gedoodverfde heksen, de slag verloren soldaten, afgevoerde joden en tot slaaf gemaakte Afrikanen maken van de documentaire een dramaserie. Met Daan Schuurmans als hoofdrolspeler, die zomaar het toneel kan oplopen – het spel inloopt om het verhaal te vertellen. Hij is niet de geschiedschrijver, maar zou zomaar de historicus kunnen zijn. Voor de spelers die opgaan in hun spel is hij onzichtbaar, terwijl hij tussen hen doorloopt en op een luchtige manier commentaar geeft op de gebeurtenissen.
Beide uitingen – boek en serie – zijn even aandachtig gemaakt met eenzelfde doel, om een verleden uit de doeken te doen zodat wij ons heden en wezen te leren kennen. Om te weten te komen wie we zijn als volk, bewoners van deze delta. Met vallen en opstaan zijn we aangekomen waar we nu zijn. De documentaire laat dat beeldend zien. De tekst haalt meer bijzonderheden aan. Op diverse details en in het grote geheel is het een dramatische vertelling. Vele veldslagen en oorlogen hebben van Nederland gemaakt wat de streek nu is. In de film is dit bloederig zichtbaar gemaakt, het loopt als een rode draad door de uitzendingen heen. Daardoor krijgt het verhaal nog meer dramatiek dan dat het boek het beschrijft.
Geschiedenisles
In de tekst worden meer facetten belicht dan in de filmbeelden aan de orde kunnen komen. Eigenlijk vullen beide media elkaar aan, terwijl andere moderne communicatiemiddelen de historie nog levendiger maken. Zo zijn er zogenoemde podwalks, historische wandelverhalen verspreid door Nederland waarbij presentator Schuurmans als het ware met de luisteraar meeloopt. Er is een podcast over bijzondere figuren uit de geschiedenis. En de ‘histories’ waarbij de geschiedenis in duidelijke taal voor kinderen wordt verteld. Want het is en blijft natuurlijk een geschiedenisles voor oud en jong. En zo blijft het verhaal levendig ook wanneer de dramaserie is afgelopen na 10 uitzendingen.
En daarna is dan dat boek er, hebben we bij wijze van spreken de plaatjes nog, om terug te kijken en verder te lezen. Het boek geeft namelijk na elk hoofdstuk verwijzingen naar plekken waar de geschiedenis levend blijft en waar sporen van het verleden kunnen worden gevonden, zoals in musea. En internetadressen en boektitels worden gegeven om verder te lezen wanneer men door het boek als inleiding zo geïnteresseerd is geraakt om ieder detail van de geschiedenis te kennen. Een tijdbalk geeft de belangrijke voorvallen puntsgewijs aan, als de jaartallen die op school geleerd worden. En of dat niet voldoende kennis geeft worden nog verwonderende feiten gegeven over het tijdvak waarvan het hoofdstuk gewag maakt.
Puzzelstukken
Het zijn er tien hoofdstukken, die de tijden van 20.000 v.Chr., de prehistorie, tot het jaar 1950, het gisteren van nu, beschrijven. Jagers en boeren doorkruisen de delta, Romeinen onderdrukken Germanen, Friezen staan op tegen Franken. Uit opgravingen kunnen veel puzzelstukken gelegd worden. Voor de stukken die ontbreken worden aannames gedaan en veronderstellingen genomen. Grote namen in de geschiedenis hebben een plek, als Bonifatius, Redbad, Willem van Oranje, het Koningshuis en nog veel meer. Ook de zwarte bladzijden uit de geschiedenis hebben de aandacht. Ze worden uit het verleden gelicht en onder de lamp gezet. In tegenstelling tot de geschiedenisboeken die in de schooltas zitten, waarbij dat verleden beschaamd en gemakshalve is weg gelaten als zou het nooit gebeurd zijn. De slavernij, waarbij de Nederlandse zeelieden een hoofdrol speelden. De VOC liet zich in het vaderland voorkomen als belangrijk maatschappelijk bedrijf, terwijl op zee gewin werd gehaald uit het verhandelen van mensen. Het zwijgen van de regering tijdens de Tweede Wereldoorlog inzake het deporteren van de Joden. Het wangedrag van het Nederlandse leger in Indië die nu als oorlogsmisdaden zouden worden gezien.
Grote feiten en kleine weetjes die nieuw zijn, omdat feiten van andere kanten worden belicht. Zoals de dood van Bonifatius bij Dokkum. Niet vermoord, maar willens en wetens als oude man in het strijdgewoel gegaan om als martelaar te sterven. Een verschrijving of een misvatting? Zo zijn er meerdere momenten die door de (her)schrijvers een ander beeld krijgen toegemeten, omdat de geschiedenis anders in elkaar blijkt te zitten dan de historie ons eerder liet weten. Door het boek kunnen we onze herkomst op een andere manier gaan bekijken, daar het verhaal erin in alle eerlijkheid is verteld. Geschreven door vrouwen met onmiskenbaar een andere kijk op de geschiedenis dan mannen die eertijds de historie beschreven in de boeken. Vrouwen zien de menselijke kant, terwijl mannen vooral het heroïsche aspect in het oog houden. De geschiedenis heeft in de vrouwelijke benadering emotie, voor mannen moet het stoer en krachtig zijn. In feite is de geschiedenis in dit boek dus herschreven, zoals het feitelijk is en zich voordeed. Het boek is evenwel uit de dramaserie ontstaan. Op basis van de scripts, expert-interviews en de uitvoerige research van de redactie bij de tv-serie is het geschreven.
Het boek zal echter de geschiedenis ingaan als hard feit. De film blijft toch een emotionele en gedramatiseerde interpretatie van de historie. In beeld kunnen de feiten enigszins verdraaien, terwijl op schrift de rechte lijn is aangehouden. De beelden zullen vervagen in de tijd, maar het gedrukte verhaal staat tot het eind der tijden in de bibliotheek van Nederland tussen al de andere boeken over ons bestaan, wezen en zijn. Het verhaal van Nederland is een vrijwel compleet afschrift van de gebeurtenissen waardoor ons land is geworden tot wat het nu is. Met een samengestelde bevolking die is ontstaan vooral door en uit oorlogen en volksverhuizingen. Situaties die ook in de 21e eeuw nog aan de orde van de dag zijn. Misschien of zeker zijn er in dat verhaal witte vlekken, voorvallen die het relaas niet hebben gehaald of ongewild zijn weggelaten. Het is een verslag in eigentijdse taal, voor al die mensen die het aangaat leesbaar en begrijpelijk uitgeschreven. Het maakt de historie van ons land levend. Het is geen droge geschiedenisles, maar een cursus in tien delen die de aandacht meer dan vasthoudt. Het verhaal van Nederland is een vertelling over de lotgevallen van die bijna 18 miljoen mensen op dit hele kleine stukje aarde.
Het verhaal van Nederland, onze geschiedenis van de prehistorie tot nu. Concept en redactie Florence Tonk. Teksten Florence Tonk en Louise Koopman. NTR, Tuvalu Media, Uitgeverij Nieuw Amsterdam, 2022.
Leave a Reply