Ons Nederland heeft geen theatraal panorama, noch een dramatisch vergezicht of spectaculair blikveld. “Het is een verlegen bruid: het landschap geeft zichzelf niet gemakkelijk prijs”, schrijft journalist Tracy Metz in haar voorwoord op het fotoboek ‘Landscape photography’ van Saskia Boelsums. Anders dan haar land, het land waar ze is geboren en getogen: Amerika. In Nederland geen Grand Canyon of Yosemite National Park, de plekken die van zichzelf al meer dan fotogeniek zijn. Het verschil karakteriseert volgens haar de beide gebieden: “Eigenlijk zijn de landschappen boeiende metaforen voor de samenlevingen in deze twee landen; de Nederlanders afstandelijk en koel, de Amerikanen uitbundig en verhit. In Nederland moet je het landschap veroveren om het je toe te eigenen, in Amerika ben je degene die onder de indruk is, van je stuk gebracht.”
Verven met software
Het fijnzinnige landschap van de lage landen weet fotograaf Saskia Boelsums om te buigen tot een groots gebeuren. Ze brengt er een dramatische sfeer in door de platen te bewerken in de computer. Maar voordat het zover is gaat ze het landschap in om te kijken, te zien waar de beste standplaats en de juiste plek is om de omgeving te vatten. Het kan uren en soms zelfs dagen duren voordat het gebied en de omgeving, land en wolken, licht en schaduw, de gepaste stemming heeft en geschikte uitstraling geeft. Want de foto is het uitgangspunt, deze dient in eerste instantie het zuivere gevoel te verbeelden. Is deze goed maar verdient het nog enige aanpassing om een groteske aanblik te krijgen, dan gaat Boelsums ermee aan de slag. Ze verft als het ware met de software, de muis is haar penseel en het toetsenbord het palet, de foto is haar schilderij.
Zo komt ze bij wijze van spreken terug bij haar begin als kunstschilder. Hoewel ze in haar academische opleiding de richting ruimtelijk ontwerp koos, gecombineerd met grafische technieken, lag haar voorkeur niet op dat vlak. Met haar echtgenoot maakte ze ruimtelijke installaties waarbij beeld en woord samen komen. Haar man is schrijver. Het project heeft succes en wordt op diverse locaties opgebouwd. Een stellage met daarop een oude computer waarop woorden verschijnen en verdwijnen alsof ze live worden ingevoerd. De tekst krijgt een print op papier en wordt vervolgens versnipperd. Het is een oneindig proces. Maar wanneer het paar naar Drenthe verhuist zijn ze overweldigd door de kalmte en gemoedelijkheid van die provincie. Daar kunnen ze weer opladen omdat het westen en het ruimtelijk succes hen heeft leeg getrokken.
In het Drentse landschap gaat Saskia Boelsums schilderen. Dat begint met stillevens, nadat ze in een supermarkt een granaatappel koopt en ze haar verwondering over de schoonheid van deze vrucht wil delen. Maar eigenlijk wil ze een nieuw medium leren kennen, dat is de fotografie. Met het componeren van stillevens speelt ze met het licht. Iedere dag zet ze een foto op internet, om de wereld deelgenoot te maken van haar leerproces. Het maakt haar kwetsbaar, want naast likes komt er ook kritiek. Na deze stillevens volgt een periode van portretfotografie met haar man als welwillend model. Ze zet hem op een paard in het landschap en ontdekt dat fotograferen in de buitenlucht haar bijzonder trekt.
Ambassadeur lage horizon en hoge luchten
Op het eiland Texel doorziet ze de branding, bekijkt de duinen en snuift de zilte zee. “Schuimende golven, zand dat drijft op de wind, zonlicht spiegelt op het water, het was een fantastische ervaring”, vertelt Saskia in een in het boek afgedrukt gesprek. “Op zondagmorgen plaatste ik mijn eerste duinfoto op Instagram. ’s Avonds controleerde ik mijn account en tot mijn verbazing kwam ik erachter wat 2K betekent.” Ze heeft succes en krijgt op haar werk veel respons. Door de social media breidde haar netwerk zich als een olievlek uit. Door haar contacten krijgt ze aanbiedingen om wereldwijd te exposeren. Het Nederlandse landschap gaat de wereld over! Zo is Saskia Boelsums een ambassadeur van de lage horizon en de hoge luchten, het wonderlijk ingetogen landschap dat klassieke schilders, de oude meesters, al eeuwenlang weten te waarderen.
Saskia Boelsums wordt in haar stijl en aanpak van haar onderwerp ook wel vergeleken met Jacob van Ruisdael, Willem Maris en Paulus Potter. Het is haar omgeving, zegt ze, haar natuur en ze legt haar ervaring ervan vast. “Natuurlijk, ik wordt er door geïnspireerd want het is een deel van mijn geschiedenis. Maar een Ruisdael lucht is niet alleen van mij maar van iedereen.”
Boelsums verzamelt in de natuur de omgeving die ze wil vastleggen, dus schiet ze meerdere platen van het moment en de plek. Thuis bewerkt ze de afbeeldingen, zo werkt ze van buiten naar binnen. Van het zwerven door uitgestrekte landschappen in weer en wind, bij zon en regen, naar de betrekkelijke rust van het werken aan het computerscherm achter een verduisteringsgordijn. De bleke platen krijgen kleur doordat ze speelt met het contrast, de scherpte, het vervagen, het licht en de schaduw. Hoewel fotografie een vluchtig medium is omdat je tegenwoordig meteen digitaal kunt zien wat het resultaat is, lijkt het werkproces van Boelsums meer op het traditionele rijpingsproces bij het maken van een schilderij. Haar foto’s kunnen meteen goed zijn in het overbrengen van het gevoel dat ze had op die plek in dat moment. Maar meestal hebben ze nog bewerking en aanpassing nodig om de sfeer en de dramatiek erin te leggen die zij daar voor zich zag en toen doorvoelde.
De foto’s van Saskia Boelsums hebben een on-Nederlandse sfeer, eigenlijk een stemming die niet van deze wereld is. Het is een gemaakte omgeving, een kunstlandschap. Een magisch realisme. Het bestaat in realiteit, maar is op werkelijkheid aangepast. Het is niet zo te zien, of de zon moet net goed staan en de wolken juist precies hangen om een Boelsums landschap te kunnen zijn. En staan de elementen goed om er een beeld van te maken, dan nog kunnen ze worden bewerkt om de juiste snaar te raken. Ze werkt in omgekeerde richting, van het idee naar het beeld. Hoewel het beeld in het landschap voor haar voeten ligt. Maar bij het kijken bedenkt ze hoe ze het wil zien. Bij dat idee zoekt ze de meest geschikte locaties en weersomstandigheden om die atmosfeer die ze in gedachten heeft te pakken. Ze heeft een sterk handschrift, een duidelijke eigenheid. Het is monumentaal en schilderachtig. Ze wil de essentie van haar ervaring in het landschap laten zien, zo zodat de sfeer en atmosfeer van de omgeving kan worden gevoeld in en door de foto.
En in die missie is ze meer dan geslaagd. Bladerend door het boek maken de verschillende platen dat meer dan duidelijk. Het zijn oer-Hollandse afbeeldingen met koeien en schapen, die kenmerkende hoge luchten en speelse wolken. Maar toch is de ambiance onnatuurlijk, ligt de dramatische sfeer er soms wat al te dik bovenop. Dan toch blijven het mooie platen om naar te kijken. Niet altijd hoeft de plek realistisch te zijn, kan een situatie ondanks de werkelijkheid abstract zijn. Vooral wanneer er minder te zien is en het meer op gevoel aankomt, de sfeer als Drenthe kalm en gemoedelijk is, kan ik opgaan en wegdromen in de afbeelding. Dan is er geen plaatsbepaling, geen lokalisering, weet ik de vindplaats niet en heb ik geen weet van de ligging. Dan kan ik onbezorgd opgaan in mijn eigen gevoel. Het zijn prachtige platen van alleen omgeving en natuur, met wel dieren maar nauwelijks mensen. De stapeling van bloemen en planten doet denken aan de gemanipuleerde fotografie van Ruud van Empel, maar verder gaat een vergelijking mank. Saskia Boelsums zet een duidelijk eigen stempel op de zichtbare omgeving. Zo’n beeldmerk dat duidelijk herkenbaar is. Iedereen kan fotograferen, maar om het landschap zo vast te leggen en weer te geven als Boelsums dat doet is van een andere orde. Ik moet er maar stil van genieten. Mijn ogen de kost geven bij wat Saskia voor mij zag.
Landscape Photography, Saskia Boelsums. Uitgeverij Terra, 2e druk 2019. 5e druk 2022.
Leave a Reply