Het is een eigenaardige neiging om te kennen wat er steekt achter dat je ziet. Hoe een iets gemaakt is. Een vinger achter het hoe en waardoor krijgen. Dan vermoeden beter te begrijpen. Maar met kennen verdwijnt de magie. Dat is het geval met de doorgangen van Michiel Kluiters. In zijn uitgave DOORWAYS zie ik legio deuropeningen en toegangspoorten. Gaten in wanden die toegang geven tot de ruimten aan gene zijde. Zijn het panden in aanbouw of zijn deze bouwwerken vervallen, een huis in de steigers of een verlaten ruïne.. En waar zijn deze dan gesitueerd. Waar vindt Kluiters zijn inspiratie om uit te werken. Zijn onderwerpen om te vereeuwigen. Ik wil een vinger achter de wanden krijgen, de ruimten doorzien en de gaten controleren.
Maar Michiel Kluiters suggereert in zijn fotografische beelden de grootte van de ruimte, de omvang van de gaten en de mogelijkheid om van hier naar daar te kunnen gaan. Om de angel uit deze mysterie te halen lees ik in de uitgave dat hij zijn ruimten opbouwt op de tafel in zijn atelier. Hij maakt modellen, dus in afmeting handzame miniaturen, om deze op macroniveau te fotograferen. Hij zet er een spotlicht op om met schaduwen het formaat te vergroten en kruipt met de camera in de ruimte die de afmeting heeft van een poppenhuis. Het is de kunst van de illusie. Een kunstzinnige fantasie die een realistische vorm heeft aangenomen.
De ruimte heeft geen zijn
Nu de magie uit het beeld is genomen door te weten hoe de entrees en uitgangen, de openingen en gaten zijn ontstaan, verdwijnt echter in dit geval niet het mysterie van de ruimte. Door mij figuurlijk in de foto’s te begeven waan ik me hier en zie daar. Ben ik in deze kamer en kijk door iets van een deuropening naar de hal of het hok. Michiel Kluiters onderzoekt hoe ruimte en ruimtelijkheid werkt in de vlakheid van de fotografische weergave. Want een foto maakt de ruimte plat. Het dunne plaatje heeft geen diepte, alleen lengte en breedte. Om de indruk van ruimte in vlakte te krijgen moet de fotograaf kunst en vliegwerk uithalen. Kluiters doet dat dus door de ruimte te modelleren, in het klein na te maken. Een schets van zijn gedachte te geven. Een idee te ontwerpen, dat in het uiteindelijke beeld een uitwerking heeft. En ik laat me in deze voor de gek houden, mijn geest denkt de inhoud.
De ruimte heeft geen zijn, bestaat in de gratie van het moment. Het moment dat de fotograaf er een beeld aan geeft. Daarna bestaat de suggestieve plaats enkel op de realiteit van de foto. Door met de camera deze geschapen ruimte te betreden vergroot het de omvang ervan. Krijgt de plek een monumentale vormgeving. De muren lijken gekraakt, hebben een ruwe structuur. Gaten zijn geboord waardoor het licht van hier naar daar valt en waardoor een kijk op de ruimte naast deze zichtbaar is. “They seem to address the hands instead of the eyes: they beg to be touched, to be stroked, to be felt”, lees ik in de wereldse taal van de uitgave. En inderdaad spreken ze de handen aan in plaats van de ogen. Ik zal de wanden willen aanraken, erbij langs schuren om de ruwheid te voelen.
De foto’s voelen natuurlijk glad aan. Dat is de natuur van de afbeelding. Een suggestie van realiteit. Een geconcentreerde werkelijkheid. Werkt Kluiters op uitvergroot formaat langs de wanden van een museum, dan probeert hij de illusie zo realistisch mogelijk te laten lijken met een fotografische installatie. Hij plakt een monumentale foto op de muur, zodat de bezoeker het idee heeft dat er een opening is waar er geen is. De opening, de doorgang, wordt tot kunstwerk. De ogen worden bedrogen, de blik is misleidt. In diverse musea heeft hij zo voor korte tijd valse ruimten gecreëerd. Een fata morgana als het ware, een werkelijke luchtspiegeling beter, een optisch bedrog. Maar wanneer hij dan op de knieën gaat aan zijn tafel in de werkruimte, dan accentueert Kluiters het onvoltooide karakter van zijn scheppingen.
De verf is gekaderd
De museale werken leggen de nadruk op de waanvoorstelling. Ik weet dat het niet echt is wanneer ik ervoor sta, maar ik laat me graag misleiden. Een schilderij geeft toegang tot een droomwereld, het is de entree naar een zijn dat niet bestaat. Onecht is, want een dun laagje verf dat een voorstelling suggereert. De foto’s van Kluiters doen hetzelfde, maar op een formaat en met een uitstraling die de realiteit evenaart. De verf is gekaderd, de foto heeft geen afgrenzing. De suggestie is een beleving. In de verbeelding kan ik me eenvoudig vergissen en onnadenkend doen wat de illusie aanroept.
De foto’s in het boek geven de ruimten een vervallen karakter. Een uitdrukking waarin muren ruw besmeerd zijn, deuropeningen uit het lood vallen en wanden gespleten. Ze vertegenwoordigen een gedachte die was, een ingeving die bestond in het atelier. Is vereeuwigd maar niet wordt gevonden. Wat doet het licht met de openingen, door de gaten. Maar meer nog wat doen mijn ogen met de ruimte, wat denk ik te zien. Kluiters speelt met de ruimtelijkheid en stoeit met mijn bewustzijn. Wat ik met zekerheid kan zeggen is dat ik zijn schijnbaar onmogelijke afbeeldingen zie, verstoorde ruimten, bedacht en gebouwd door een gestoorde architect. Steven Humblet schrijft dat mij voor in zijn verhaal in de uitgave: “They might look convincingly real, yet they are impractical and sometimes clearly unliveable.”
Spelen met ruimte en licht
Onleefbaar, want wie wil er in een uit het lood gevallen omgeving huizen. Maar leefbaar voor de geest, rendabel voor het gevoel. In gedachten kan mijn blik er wonen, de ruimte doorzien en een volgend portaal bezoeken, zelfs door de vloer zakken. In de uitgave is de fotografie hoofdzakelijk kleurloos om de magie van de illusie te waarborgen. Wanneer ik de website van Michiel Kluiters bezoek, zie ik dezelfde foto’s in schitterende kleuren. Kluiters speelt dan niet enkel met ruimte en licht, maar zeker ook met de breking ervan in een prisma van lijnen en tinten. Dan merk ik wat Humblet schrijft, dat Kluiters iets van zichzelf laat zien in zijn werk. “This more emotional approach is also a result of a newfound freedom in creating the sculptural scale models.”
In de schaalmodellen werkt Kluiters op een onberedeneerbare manier. Hij laat de modellen onder zijn handen ontstaan zonder een vooraf geschetst en uitgewerkt plan. Hij doet met het materiaal wat hem dit ingeeft ermee te doen, wat het aankan en datgene wat Kluiters erin doorziet. De uiteindelijke plaat is daardoor gelaagd en van een diepere betekenis dan de werkelijkheid aangeeft. Het is niet zomaar enkel een doorgang naar een andere ruimte, maar geeft toegang tot de beleving van de maker. De geschapen ruimten trekken de blik naar binnen, de gedachte volgt op de voet en de beleving vindt geen uitweg. De op de foto vastgelegde plek houdt de aandacht vast, de structuur en de lichtval hypnotiseren het ogenblik. Vooral wanneer de lens tot op microniveau de realiteit benadert is de weergave abstract.
De uitgave geeft een goed beeld van de fotografische kunst van Michiel Kluiters. Het boek heeft uitvouwbare bladen waardoor de formaten zich laten uitrekken, en ik me nog beter met mijn blik kan begeven in de ruimtes. Het door Jap Sam Books uitgegeven fotoboek heeft een Engelstalige editie met als voorwoord een poëtische vertelling. De cutouts, de gaten en doorgangen, in het werk van Kluiters krijgen woorden en een zingeving door de lyriek van Maria Barnas. “There is always a Once upon a time / on the other side of the door / I must or must not think of.” Steven Humblet gaat in op de fotografie van de fotograaf. Belicht de kunst van de illusie, en beschrijft de suggestie van onheil. De illusie van onbestaande doorgangen in het museum, de suggestie van onafgewerkte gebouwen en verlaten ruïnes op schaal. Een vervreemdende maat, onbestaanbaar maar toch voor mijn ogen geschapen. “Deze openingen zullen je naar binnen zuigen, maar je zult ze niet ongedeerd verlaten.”
DOORWAYS. The Art of Illusion, the Illusion of Drama. Fotografie Michiel Kuiters. Teksten Maria Barnas, Steven Humblet. Uitgave Jap Sam Books, 2022.
Leave a Reply