Journalist Ward Wijndelts wil geen biograaf zijn. Met ‘Sleutelmomenten’ heeft hij dan ook geen biografie afgeleverd. Een gedetailleerde levensbeschrijving van de persoon Joost Swarte laat hij graag aan anderen over. En hij is benieuwd wat daar uit gaat komen, hij kijkt er nu al naar uit. Met kunstenaar Swarte had Wijndelts lange en diepgaande gesprekken. Ook sprak hij met anderen die bepalend waren en zijn in het leven van de tekenaar. Uit dit bronmateriaal stelde de journalist een leesbaar boek samen die de hoogtepunten en belangrijke gebeurtenissen uit het zijn van Swarte aaneen rijgt. Voorvallen die de ontwikkeling in de levensloop van de tekenaar lieten bepalen, en de plek karakteriseren waar hij uiteindelijk is gekomen: één van de meest succesvolle Nederlandse striptekenaars.
Alles zat hem mee in zijn leven, lijkt het. Dat schijnt te komen doordat hij aldoor vooral zelfstandig wilde blijven, zijn eigen ding doen en niet aan de leiband van opdrachtgevers lopen. Wil je iets klaar krijgen van Joost Swarte dan kun je hem niet sturen, hij neemt zelf de leiding in hoe het werkt en het werk eruit zal zien. Deze eigenzinnigheid is zijn kracht. Door Swarte te kiezen weet je wat je krijgt. De essentiële ontmoetingen, besluiten en inzichten vormen de rode draad van het boek. Het is het verhaal van Joost Swarte door Joost Swarte zelf vertelt. Ward Wijndelts is slechts de schrijver die de woorden noteert en er nauwelijks een eigen draai aan geeft.
Op de leestafel en in de bibliotheek
Voorbestemd om zijn vader op te volgen in de dameskledingzaak en het modemagazijn raakte hij als kleuter in de ban van strips als Kuifje en Donald Duck. De eerste hoofdstukken in ‘Sleutelmomenten’, derhalve het rammelen aan het sleutelbos, behandelen wel de eerste schreden van de jonge Joost in het leven. Het is de grond waarop hij staat, de bodem waaruit zijn talent kon opbloeien. Maar voordat Wijndelts de sleutel in het slot steekt geeft hij een verantwoording over hoe het zo gekomen is, waarom het boek ‘Sleutelmomenten, over Joost Swarte’ op de leestafel en in de bibliotheek moest liggen. Daarna draait hij de sleutel om en gaat de tekenaar los over zijn leven, en somt de cruciale momenten op die beslissend waren en de sleutel boden om het eigen leven en werken te begrijpen.
Zoals Swarte het leven beeldend kan beschrijven zo beschrijft Wijndelts beeldend zijn belangstelling voor de tekenaar. Hij doet dit door uit te leggen wat er op de ansichtkaart boven zijn bureau is afgedrukt. Zonder dat ik de tekening daarop heb gezien kan ik me de plaat indenken bij deze nauwgezette beschrijving. Eigenlijk is het boek een ode aan de tekenaar, want de schrijver laat niet onverlet zijn waardering voor Swarte te uiten. “Zo zorgvuldig gemaakt, zo ambachtelijk afgewerkt.” Vakmanschap is meesterschap vindt Wijndelts, er lijkt niet zoets te bestaan als een mindere Joost Swarte.
Extreem heldere beeldtaal
“Het oeuvre van Joost Swarte zou je één grote parodie op de werkelijkheid kunnen noemen”, weet de journalist, “waarin hij ons het menselijk tekort toont. (…) En door het er zo in te wrijven relativeert Joost Swarte onze mislukkingen ook.” Ik ken het werk van Swarte, maar het boek dat Wijndelts aan hem weidde laat me anders naar het werk kijken, het beter te begrijpen. Hij houdt mij een spiegel voor waarin ik mijn evenbeeld zie opdoemen, recht voor de raap en niet omwonden en gemaskeerd zoals andere stripmakers wel doen. Je hoeft bij Swarte niet twee keer te kijken – hoewel dart wel verstandig is om elke lijn en ieder vlak te doorzien – het is vrijwel meteen duidelijk waar het over gaat en welk doel het dient. Het kan zelfs veelal zonder woorden gaan, want het beeld neemt de spraak waar. De enkele tekening is een cartoon, een humoristische plaat die het serieuze leven op scherp zet. Swarte tekent met een glimlach – ik schater om zijn vondsten en mijn uitvergroot onhandig geklungel.
“Zijn beeldtaal is helder, extreem helder zelfs, maar er zit (…) altijd een twist aan. Een ironische of relativerende laag, een doordenkertje, een spel.” De tekeningen van Swarte onderhouden mij niet alleen plezierig, ik verwonder me over het duidelijke en inzichtelijke werk, het zet me aan het denken over mijn eigen zijn. Dat zijn is algemeen, maar spreekt mij persoonlijk aan. Dat is de kracht van de held met potlood en kroontjespen. Hij illustreert niet, hij tekent, dat is de kern – het kloppende hart. Daarnaast uit hij zich ook via typografie, de kapitale letters en grote woorden in zijn werk zijn met zorg geïnkt. Industriële vormgeving en architectuur zijn grote liefdes in te zetten om de kunst met het leven te verbinden.
Undergroundstrip
Joost Swarte legt voor zichzelf de lat hoog en springt er vervolgens moeiteloos overheen. Met vallen en opstaan is hij op dat peil gekomen, een hink-stap-sprong. Toeval naast talent speelt daarin mee. Maar of de genotuleerde sleutelmomenten slechts toevallig de kunstenaar de weg in het leven wezen valt te bezien. Volgens hemzelf is naast het lot ook de devotie, de nieuwsgierigheid en de discipline cruciaal. En die kwalificaties bezit hij, dat blijkt uit zijn werk. Hij leert het bouwen door de blokjes van Lego en construeren met Meccano, hij bouwt zichzelf een Atoomstad. In zijn jonge jaren leent hij de bibliotheek leeg en koopt meer boeken dan zijn beurs aankan. Hij wil alles weten over kunst, strips en zoekt geestverwanten. Vindt aansluiting in het futurisme en het surrealisme. Het eerste werk dat hij publiekelijk toont laat trekken van de popart zien, maar daarin blijft hij niet hangen. Hij wil zo goed worden dat hij binnen de discipline van het tekenen een serieuze rol speelt. Dus gaat hij natekenen en overtekenen, zoals een schilder oude meesters gebruikt om vorm en kleur in de vingers te krijgen. Smurfen, Robbedoes en Kwabbernoot, Marsipulami, Lucky Luke en Kuifje.
Hij ontdekt de undergroundstrip via bladen als Hitweek en Aloha. De brutaliteit van de tegencultuur spreekt hem aan. Later zal hij zelf vrijmoedig tekenen in bijvoorbeeld Tante Leny Presenteert, Cocktail Comix en Modern Papier. Maar voordat het zover is zijn er nog vele horden te nemen en sloten te openen. Ward Wijndelts zet de momenten zoals eerder geschreven beeldend op schrift. Hij weet de toevalligheden in het talent van Joost Swarte duidelijk in woorden af te tekenen. De niet aflatende honger van Joost naar het heldere en begrijpelijke, het betere kijken. Nieuwsgierig om het leven te duiden en te documenteren. Swarte leest zich in in het te duiden onderwerp, zo zodat wat hij tekent klopt met de werkelijkheid. Hoewel hij met humor de spot drijft maakt hij geen spotprenten. Hij is een cabaretier die niet de persoon op de hak neemt om hem of haar pootje te lichten, maar omschrijft wel met humor en een kwinkslag waar het op staat. Niet het woord is zijn wapen, maar de klare lijn.
Een leerzaam boek
Ook wil Swarte zijn eigen gedachte de ruimte geven om niet in een format te vervallen. Hij wil steeds iets nieuws bedenken en geen dingen herhalen. “Schetsen brengt je hersenen in beweging”, zegt hij daarover. “Je krijgt een idee en door de schets zie je ineens wat het beeld gaat doen. En dan kom je weer op een nieuw idee.” Hij zal niet op een computer gaan tekenen, want het handwerk kost tijd die hij nodig heeft om na te denken. “Bij het tot stand komen van een grote tekening moet ik duizenden besluiten nemen. Ik heb er dus geen baat bij om het proces efficiënter in te richten. Bovendien creëer ik met handwerk originele tekeningen, die ik kan verkopen.” Jawel, want dat ook is Joost Swarte, een handelsman. Hij weet zichzelf en zijn werk goed op de markt te zetten en aan de man te brengen. Op die manier heeft hij een heel kunstzinnig imperium opgebouwd met een duidelijke en persoonlijke look en feel. Het gaat de wereld over, want beelden zeggen meer dan woorden. Hoewel Swarte het verhaal dat hij met en in zijn tekeningen wil vertellen ook belangrijk vindt.
Het is een leerzaam boek, ‘Sleutelmomenten’. Een inkijk in het leven van de tekenaar. Met een uitgesproken mening en een ondubbelzinnige kijk op het vak. Zijn werk laat niets aan het toeval over met een aangeboren dosis talent. Schept vrijheid in zijn hoofd om de ruimte te hebben vrijmoedig te creëren. Dubbelzinnig, dat zijn de tekeningen wel. Want mensen moeten nadenken, krijgen de ruimte om te overdenken. Swarte houdt van detail, maar laat onderdelen die van minder belang zijn voor de essentie van de gebeurtenis weg. In feite maakt Joost Swarte interactieve tekeningen, de kijker kan deze naar eigen inzicht invullen en aanvullen. Er zelf mee spelen, de blik laten dwalen en zichzelf ontdekken. Hoewel Swarte de blik wel enigszins de juiste richting instuurt.
Ward Wijndelts verantwoordt tot slot zijn schrijfwerk waarvan de tekenaar de basis vorm: “Dit werk pretendeert niets meer te zijn dan een beschrijving van de visie van Joost op zijn leven en kunstenaarschap.” Het is derhalve geen boek over, maar een boek van en met. Joost Swarte gaf de tekst aan en gaf het boek vorm. Wijndelts is slechts de boodschapper.
Sleutelmomenten. Over Joost Swarte. Tekst Ward Wijndelts. Beelden Joost Swarte. DAS MAG Uitgevers, november 2024.
Leave a Reply