Hoe word je opgemerkt. Hoe maak je naam. Als kunstenaar. Op welke manier steek je boven het maaiveld uit. Word je beter dan de gemene deler. Maakt een gedegen opleiding je tot meesterschilder. De verzamelaar die iets in het werk ziet of de goede geldschieter die jou verder wil helpen. De galerie die jou in de wereld zet. Zijn het de juiste vrienden, zodat je al pratende groeit in je werk. Het is vooral dat je bij jezelf blijft. In jezelf blijft geloven, in jou kunnen en je kunst.
Veel huisschilders hebben naast hun werk op de steiger als tijdverdrijf het tekenen op papier of het verven op linnen. De kwast is het penseel, de hand staat er toch al naar. Voor de meeste is het een hobby. Anderen zoeken het hogerop, gaan lessen geven om hun kennis uit te dragen en laten hun werk zien tijdens exposities. Maar om echt door te breken luisteren ze niet naar wat het publiek wil en wat geld in de beurs brengt, maar blijven ze bij zichzelf en varen mee op de golven van de kunststromingen. Die kunnen tegendraads zijn, niet van deze tijd maar van een volgende. Het publiek kan het afschuwelijk vinden of juist omarmen. De schilder laat zich niet van de wijs brengen en gaat af op het eigen gevoel.
Van impressionist tot expressionist
Klaas Koopmans, honderd jaar geleden geboren in Garijp, is zo’n broodverver die gewaardeerd kunstenaar werd. Hij ging zijn eigen weg, viel en valt daarom op in zijn werk en als persoon. Zijn geboortejaar valt middenin een omwenteling in de maatschappij en de kunst. Net na de oorlog is de wereld in beweging. In de kunst is niet nog de realiteit belangrijk om weer te geven, zeker is dat het gevoel bij het beeld dat tot abstracte vormen leidt. Van impressionist wordt de kunstenaar expressionist. De essentie van de zichtbare werkelijkheid is van meer waarde, een meerwaarde in de kunst. Wanneer Klaas bij zinnen is, is de meest harde wind in de kunst al over gewaaid. Toch gaat het hem niet in de koude kleren zitten. De abstractie voert de boventoon in Nederland, waardoor Koopmans met zijn traditioneel expressionisme nauwelijks opvalt buiten Friesland.
Vader Wybe is huisschilder en verft in zijn vrije tijd graag op doek. Zoon Klaas neemt de zaak over en heeft dezelfde geest, maar wenst liever kunstenaar te zijn. Eerst is hij schilder naast verver. In 1979 kan hij het bedrijf verkopen en wordt zijn leven kunst. Lessen van kunstschilders en het bestuderen van voorbeelden vormen een deel van zijn kunnen. Hij geeft zijn ogen goed de kost, verwerkt de opgedane indrukken in zijn kunst. Koopmans wil zich echter niet door hen laten beïnvloeden, maar het werk van bijvoorbeeld Van Gogh, Permeke, Chabot en Altink klinkt eerst toch door in zijn schilderijen waarmee hij experimenteert met het expressionisme. Later pas is in zijn eigen werk onmiskenbaar de Koopmans te herkennen.
Als autodidact toch heeft hij min of meer zijn eigen stijl gevormd. Koopmans ontwikkelt een eigen beeldtaal en blijft consequent in diezelfde stijl werken. Wars van heersende stromingen en nieuwe richtingen gaat hij zijn eigen weg. Maar ook afkerig van de overheersende traditionele smaak van het publiek. Hij wil af van de Friese traditie en een eigen moderne vernieuwende richting inslaan, geen geijkt pad ingaan.
Essentie van situaties en personen
Koopmans laat in zijn werk het gevoel spreken. De beleving in het landschap – ‘de boer en syn bisten’. En de emotie van en bij de medepatiënten in de inrichting waar hij enige keren noodgedwongen verblijft. Want daarmee wordt hij buiten Friesland vooral bekend, met de gestichtstekeningen. Meer dan in de expressionistisch-realistische geschilderde landschappen spreken die vluchtige schetsen en terloopse tekeningen van zijn medeleven. Schetsmatig legt Koopmans de essentie van situaties en personen vast. Als opgenomen zieke documenteert hij de wereld waarin hij zich op dat moment bevindt. Hij tekent de mensen niet zoals ze zijn, maar zoals ze waren voor de ziekte. Met bijzondere aandacht voor specifieke gebaren en houdingen, hun unieke persoonlijkheid.
Niet tijdens elke opname heeft hij tekengerei tot zijn beschikking, want niet altijd wordt het tekenen door de verzorgers getolereerd. Toch zet Koopmans door, hij wil verder en tekent op en met wat voorhanden is. Hij tekent als niemand het ziet en smokkelt het werk naar het thuisfront.
Het wezen der dingen en mensen
Maar in het landschap toont Koopmans zijn gevoel bij de veranderende wereld. Hij legt vast van wat er nog is maar naar zijn idee niet lang meer zal zijn. De landschapspijn kreunt door in zijn werk. Romantisch, maar met een duidelijk geëngageerd besef van de verarming van onze omgeving. Niet een realistische weergave van het landschap, maar ook hier het raken van de essentie met brede schetsmatige kwaststreken. Expressionistisch vanuit een sterk gevoelsleven, maar ook ingetogen en beheerst. Dezelfde wil om de situatie in enkele lijnen en streken te grijpen klinkt door in zijn gehele oeuvre. Met forse streken en abstracte vlakverdeling verbeeldt Koopmans het Friese landschap. De essentie van het bestaan raken, het wezen der dingen en mensen. In het weglaten ligt zijn kracht, het brengt in zijn werk een enorme suggestieve geladenheid.
Er is een boek, bij een tentoonstelling. Klaas Koopmans zou 100 jaar geworden zijn dit jaar, daardoor deze aandacht voor zijn wezen als mens en zijn als kunst. Koopmans neemt plaats in de Friese cultuur. Hoe dat heeft kunnen gebeuren, op die vraag geeft dit boek het antwoord. Een aantal auteurs bekijken de man en zijn kunst van diverse kanten. Hij wordt door Hans Smelik in een breder (expressionistisch) perspectief gezet en Bert Looper plaatst hem in de Friese kunstgeschiedenis. Er is in tekst veel ruimte voor wat er om Koopmans heen gebeurd, waardoor hij zijn kunst had kunnen laten vormen. Maar die invloeden laat hij in zijn werk in beperkte mate toe. De psychiatrie wordt door Bart Marius breedvoerig belicht, omdat dit aan de schilder niet is voorbijgegaan door persoonlijke omstandigheden en misschien wel erfelijke belasting. Emeritus predikant Jan Henk Hamoen belicht het wezen Klaas Koopmans vanuit zijn christelijke perspectief, want het geloof was en bleef voor de schilder een belangrijke drijfveer. In de bijlage van het boek komen de brieven die Klaas Koopmans schreef vanuit de inrichtingen aan de orde, ook de oorspronkelijke Friese tekst is toegevoegd. En natuurlijk kan een boek over een kunstschilder niet zonder zijn werk. Daarom is een grote plek ingeruimd voor een overzicht van tekeningen, gestichtstekeningen, schilderijen, aquarellen en ander werk. Het is een ruim opgezette uitgave, die eer doet aan deze bijzondere Friese kunstenaar die een plek verdient in de Nederlandse kunstgeschiedenis. Onder de K van Koopmans.
Boek “Klaas Koopmans, 1920-2006, Op zoek naar de essentie”. Met bijdragen van Hans Smelik, Bert Looper, Bart Marius en Jan Henk Hamoen. Uitgave Stichting Klaas Koopmans / Uitgeverij Noordboek, 2020.
Geef een reactie