Een schandaal in de kunst is niets meer of minder dan dat de aanstootnemer verontwaardigd is om het gebodene, niet te spreken is over het afgebeelde. Het schandaal zaait onrust, stookt de gemoederen op. Een aangenomen waarde komt erdoor op losse schroeven te staan. Een schandaal heeft desastreuze gevolgen voor de veroorzaker, hij of zij wordt weggezet als charlatan, schaamteloze fraudeur en valt ongenadig in opspraak en van de troon dan wel de ivoren toren. Degene is niet meer te vertrouwen, een leugenaar, en wordt met verve door de roddelpers en boulevardbladen zwart gemaakt. De kunstenaar echter die met zijn of haar werk een schandaal veroorzaakt, het vuur van de verontwaardiging opstookt, wordt op het moment in die tijd verguist maar zal nadien door de kenners de hemel worden in geprezen.
Rellen en opstoten
Een schandaal in de kunst is aanzet tot een nieuwe stroming. De kunstenaar trekt aan de bel, luidt de klok, voor een andere kijk op de heersende mores. Dat het niet begrepen wordt ligt aan het feit dat de kunstenaar vooruit loopt op het heden. Als creatief profeet kijkt hij in de toekomst, hij is eigenlijk zelf de toekomst. Dat verschiet ligt voor ons, daarin kunnen wij niets zien want houden de ogen gesloten. We zetten het vergezicht aan de kant als iets dat niet klopt, het hoort niet. Maar mettertijd, wanneer het nu het later heeft ingehaald, blijkt het inzicht een voorspelling te zijn geweest en omarmen wij het als ware kunst. Schandalen in de kunst bestaan op zichzelf dus niet. Het zijn rellen en opstoten om de kunst verder te helpen, nieuwe wegen in te laten slaan. Het schandaal in de kunst is de vooruitgang, aanzet tot groei. Wie het schandaal niet doorziet en naar waarde inschat beoogt stilstand; alles moet bij het oude blijven, want dat was vertrouwd en daaraan zijn we gewoon.
Lezende het boek “Schandalen in de kunst” van Ruurd Mulder wordt me dat gaandeweg duidelijk. Dat van die profetische kunstenaars. Met rode oortjes sla ik het boek open, dat wel, omdat ik smakelijke verhalen van sappige schandalen verwacht te lezen. Een enkele doet me wel watertanden, maar de meeste anekdotes vertellen over de mening van het conservatieve deel van de mensheid die niet zo snel meekan met de evolutie in de kunst.
Het artistieke schandaal
De kunstenaar die zijn tijd vooruit is en daar gewag van maakt heeft er op den duur voordeel bij. Het schandaal vestigt zijn of haar naam. Uiteindelijk wordt het positief beoordeeld, waar het eerder een negatieve uitleg kreeg. Mulder somt voorbeelden op die in de kunstgeschiedenis voldoende voorhanden zijn. Maar ook gaat hij puntsgewijs in op de grote vijf (the Big Five) onder de talrijke stenen des aanstoots – het artistieke schandaal, namelijk seks, religie, politiek, dood en geweld, dierenleed. Daarbij voert binnen en buiten de kunsten seks de boventoon, op korte afstand gevolgd door religie. Mensen hebben korte lontjes wanneer het gaat over geslachtsverkeer, om kinderbloot en wulps afgebeelde vrouwen. Men doet zich preuts voor of stoot zich beschaamd aan de kunst die seks lijkt te verheerlijken. Maar volgens de kenners heeft het een diepere betekenis, een dubbele bodem, met een symbolisch karakter.
In de uitgave van Waanders Uitgevers is een apart hoofdstuk geschreven over exotisch geïnspireerde schandalen. De schrijver probeert een verklaring te vinden waarom seks nu voor zoveel meer ophef zorgt dan pakweg een halve eeuw geleden. Anderen hebben dan weer lange tenen wanneer het draait om God en geloof, Allah en religie. Godsdiensten zijn synoniem met hommeles, schrijft Ruurd Mulder in zijn boek. De kunstenaar heeft dus baat bij een schandaal. Althans de meesten. De muzikale sterren in de kunst vallen bij een oproer plotsklaps uit de hemel. Wanneer het de kunst betreft kan er een potje worden gebroken. Maar in het persoonlijke leven zijn de dalen diep wanneer de bergen hoog waren. Men is vaak omringd door jaknikkers, hoewel het eenzaam voelt aan de top, maar bij het minste of geringste laten deze jou meedogenloos los en moet je zwemmen in een bodemloze put.
Omgekeerd urinoir
In de kunst leidt rel dan toch weer vaak tot roem. En heeft iedere tijd zijn eigen schandaal. De kunstenaar lijkt provocateur te mogen zijn. Niet op het moment zelf, maar bij veranderende tijden worden ze ermee op een voetstuk gehesen. De kunstgeschiedenis kent vele voorbeelden. Ruurd Mulder laat er in zijn boek diverse de revue passeren. Van Caravaggio’s “De dood van de Maagd Maria” en Géricault’s “Het vlot van de Medusa” via “Déjeuner sur l’herbe” van Manet. tot “Naakt een trap afdalend” van Marcel Duchamp, die later de kunst wakker schudt met zijn omgekeerde urinoir en door Mona Lisa te beschilderen met snor en sik in “L.H.O.O.Q.”. Het geeft ophef. Is het vrouwelijk bloot in eerdere jaren een blijk van wellustige schoonheid, tegenwoordig is het een schande voor het vrouw-zijn en zou het moeten verdwijnen uit de musea. Iedere tijd kent een eigen beeldenstorm vanuit een draaiend inzicht.
Mulder deelt de schandalen in periodes in. Hij gaat van de middeleeuwen tot de romantiek, en van het modernisme tot de tweede wereldoorlog. In de eerste helft van de 20e eeuw vinden er veel veranderingen plaats in het kunstlandschap. Was de schilder en beeldhouwer voorheen in dienst van de opdrachtgever – de kerk of de gegoede burgerij, de adel. Later kiest hij autonoom zijn eigen weg. Schopt tegen heilige huisjes en bekijkt stromingen van een afstand om er nieuwe wegen mee in te slaan. Tegenstand leidt tot schandalen. Maar de kunst moet worden opgeschud. Stilstand is achteruitgang.
Het prikkelt, tart en tergt
De kunstenaar blijft een paar stappen voor op de rest. Dat schuurt en wringt. Na de oorlog en vooral in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw vegen kunstenaars met nieuwe bezems het landschap aan. Wij verwonderen ons over de kinderlijke kunst van de Cobragroep. De werkwijze van Yves Klein verbaast ons. Andy Warhol verheft normale consumptiemiddelen tot abnormale kunst, vinden wij. Gebouwen worden ingepakt. Gerangschikte bakstenen vormen een kunstig plateau. We halen onze neus op voor de pindakaasvloer van Wim T. Schippers en de mesthopen van Ids Willemsma. Met plaatsvervangend onbehagen zien we hoe “Girl with Balloon” vanwege Banksy zelf ten dele wordt vernietigd. Eigenlijk ontstaat er onder miljoenen toeziende ogen een nieuw kunstwerk. Zijn het provocaties, is het kunst. Het prikkelt, tart en tergt. We raken opgefokt, uitgedaagd en opgenaaid.
Banksy is een voorloper, zoals Van Gogh dat was en Mondriaan en Picasso en nog zovele meer die een ingedutte kunstscene uit de tent lokken. De artistieke schandalen zorgen voor nieuw elan, andere smaken en creatieve inspiraties. Mulder vergelijkt voortdurend het kunstlandschap met de gewone wereld. In dat landschap is opspraak een manier om te overleven, want zonder schandalen is er geen vooruitgang. Het schandaal is de voorloper en het begin van een volgende stroming, een nieuw isme. Het schandaal in onze gewone wereld zaagt poten onder stoelen vandaan.
Dwarsdoorsnede van de kunstgeschiedenis
In een laatste hoofdstuk beschrijft de auteur het schandaal in postmoderne tijden. De sociale media hebben hierbij een stevige vinger in de pap. Schandalen worden breed uitgemeten en door iedereen op de korrel genomen. De wereld hierin is zwart en wit, grijs komt nauwelijks meer voor. Facebook, Twitter en andere platformen kunnen mensen maken en breken. Met algoritmes kan de kennis over kunst worden gedigitaliseerd. De recensenten en kunstkenners worden uitgerangeerd door kunstmatige intelligentie en zelflerende programma’s.
Zal de computer straks bepalen welke kunst ik moet kopen? Is het dan bepalend voor de kwaliteit hoeveel sterren een schilderij heeft? Of blijft mijn gevoel bij het werk belangrijk. Het nawoord in het boek steekt mij een hart onder de riem: “Maar het is goed dat kunst de tongen losmaakt. Kunst die provoceert, laat ons in ieder geval niet onverschillig. Verdraagzaamheid en tolerantie zijn begrippen die niet genoeg gewaardeerd kunnen worden, maar kunst waar we onze schouders voor ophalen, is van relatief weinig betekenis. Dat maakt kunst die provoceert relevanter dan alle kunst die geruisloos verdwijnt in de mist van de tijd. Ergens is dat wel goed. Kunst die ons niet beroert, is geen kunst.”
Het boek “Schandalen in de kunst” geeft een mooie dwarsdoorsnede van de kunstgeschiedenis. De historie van de kunst die tongen los maakte en nog los maakt. Afgezet tegen de ‘gewone’ wereld waarin schandalen mensen breken, terwijl dit oproer de kunst maakt. Het schrijven van Ruurd Mulder zal door de roeptoeters, die internet wel vervuilen met hun ondoordachte meningen, gelezen moeten worden. Om enig historisch besef te krijgen. Ik heb het in elk geval gekregen.
Schandalen in de Kunst. Ruurd Mulder. Waanders Uitgevers, 2021.
Leave a Reply