Zal het de weerstand tot de naderende emancipatie zijn. Of een afzetten tegen heersende stromingen. Of de spanning rond de overgang naar een andere eeuw. Dat kunstenaars in hun werk teruggrijpen op klassieke oudheden en middeleeuwse legenden. Dit resulteerde vooral in weelderige lijnen en een verheerlijking van het elegante vrouwelijk lichaam. Een nieuwe kunst is geboren, hoewel het vol zit met oude elementen en vroegere verschijningen. De Art Nouveau kwam vooral tot uiting rond de eeuwwisseling, zo van 1890 tot 1910 werd het straatbeeld overspoelt door sierlijke letters, tekeningen en schilderingen. In de reclamewereld was het een goede bodem om producten aan te prijzen. Het leven is er goed in, het geluk heel gewoon.
Het ging gebeuren
Het is een woelige periode, de overgang van de 19e naar de 20e eeuw. Natuurlijk vergaat de wereld niet en verstrijkt de tijd zoals dat voorheen ook ging. Ook over de nieuwe eeuw heen. Toch voelt het anders aan. Is er ophef om een volgende eeuw in te gaan. Had onze generatie dat met de ingang naar het millennium, honderd jaar daarvoor was de overgang evenzo nerveus en mysterieus. Daadwerkelijk stond er van alles te gebeuren. Men voorvoelde dit al, maar wist het niet. Toch ging het gebeuren. Voor de eeuwwisseling was er al een aanzet gegeven, zodat erna het zich volledig kon afwikkelen. Aan de ene kant – de 19e eeuw – was de vrouw nog ondergeschikt aan de man, aan de andere kant – over de eeuwwisseling heen – werkte zij zich uit die achtergrond vandaan. De tijdgrens was min of meer de omslag.
Het boek “Godinnen van de Art Nouveau” is verschenen als catalogus bij de tentoonstelling in het Allard Pierson Museum in Amsterdam. Het boek is er, de tentoonstelling moet nog komen want is uitgesteld door de corona. Het is alvast een mooie inzage vooraf over dit onderwerp. Terzake kundige schrijvers zijn aangezocht zich te verdiepen in de materie en hebben in verschillende essays de uitgave gevuld. Het boek is uitgebreid opgesteld met veel afbeeldingen uit deze kunststroming en een groot aantal teksten over de historie. Niet alleen een catalogus, maar zeker een naslagwerk en een boek behorend in de kast kunstgeschiedenis. Voor mij was het bijvoorbeeld een eye-opener te lezen dat de fiets als vervoermiddel mee heeft gewerkt de vrouw achter het aanrecht vandaan te krijgen.
De Art Nouveau verheerlijkt het vrouwenlichaam, de vrouw wordt in deze kunststroming tot een godheid. De dames hebben wulpse vormen, geheel in stijl met en aangepast op het weelderige lijnenspel. De kunstenaars verbeelden wellustig de sierlijke vormen. Een eerste hoofdstuk in het boek is dan ook getiteld “De vrouw als instrument van verleiding in de veranderende beeldcultuur”. De latere feministen zullen met afschuw naar deze kunstvorm hebben gekeken. Zich de zwoele sensualiteit afwerpend, om niet enkel te zijn tot voldoening van de man.
Mannelijke fantasie
Die emancipatie valt samen met de Jugendstil, zoals de Art Nouveau in Duitsland heet. Misschien dat de man daarom, in de strijd die tot voordeel van de vrouw wordt gestreden, grijpt naar vroeger – het klassieke erotische beeld van het andere geslacht. Deze gestileerde vrouw bezet eerst het straatbeeld in reclameaffiches, op billboards en winkelpuien. Want daarin kan het zich te buiten gaan aan schoonheid om de mannelijke fantasie te prikkelen, zodat de lamme bokken worden overgehaald een bepaald product te kopen en te gebruiken. Maar de nieuwe vrouw, de moderne tegenhanger, probeert zich juist te bevrijden van deze conservatieve idealen en gendergerelateerde sociale grenzen.
Niet alleen is de vrouw onderwerp in de kunst, ook komt de vrouw zelf als kunstenaar meer naar voren. Ze werkt zich op alle fronten naast, en later mogelijk, voorbij de man. In deze publiekskunst mag ze dan veelal een decoratief object zijn, in de uitingen zien we meer en meer de emancipatie naar boven komen. De affiches om producten zo mooi mogelijk neer te zetten maken gaandeweg plaats voor de kunst ten dienste van politieke uitingen. De lijnen van de nieuwe kunst zetten door, ook in typografie en architectuur, mode en juwelen.
Het is een boeiende kunststroming die dus nu resulteert in een pakkende tentoonstelling met interessante catalogus. In de collectie van het Allard Pierson zit een uitgebreide verzameling Art Nouveau kunst. In het boek is dan ook een hoofdstuk ingeruimd voor talloze voorbeelden daarvan. Niet alleen worden ze getoond, maar ook is de achtergrond en het ontstaan omschreven. Gaandeweg door het boek leert de lezer veel meer deze stijl van werken kennen, die ook in de opkomende fotografie een weerslag vindt. “Godinnen van de Art Nouveau” geeft al een omvangrijk beeld van deze relatief korte maar pakkende periode in de kunstgeschiedenis, toch verwijst het achterin nog naar uitgaven en bronnen waaruit ik meer zal kunnen weten over Art Nouveau en Jugendstil. Overigens is deze uitgave deel 8 in de Allard Pierson Museum Serie. Een aanwinst. Het is in samenwerking met het Badische Landesmuseum Karlsruhe en het Braunschweigische Landesmuseum Braunschweig tot stand gekomen. In Duitsland zal daarom deze reizende tentoonstelling later tevens in winterse opstellingen te zien zijn.
“Godinnen van de Art Nouveau”, catalogus bij de tentoonstelling in Amsterdam, Karlsruhe en Braunschweig. Uitgave WBooks, 2020.
Geef een reactie